چاوپێكه‌وتنه‌كانمان

کەجەکە: کورد پێشەنگی بە دیموکراسیکردن و ئازادین

هاوسەرۆکانی دەستەى بەڕێوەبەری کەجەکە رایانگەیاند، لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەوڵەتی تورک دوژمنی دیموکراسی و ئازادییە، ئەمریکا و ناتۆ و ئەوروپا پشتیوانیی لێدەکەن و پەکەکە و کوردیش پێشەنگایەتیی بۆ دیموکراسی و ئازادی دەکەن.

جەمیل و بایەک و بەسێ هۆزات هاوسەرۆکانی دەستەى بەڕێوەبەریی کۆما جڤاکێن کوردستان (کەجەکە) رایانگەیاند، کورد بە تایبەتمەندیی دیموکراتیکی خۆیەوە پێشەنگایەتی بۆ بە دیموکراسیکردنی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکات. راشیانگەیاند، “لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەهەشتی دیموکراسی رۆژئاوایە. تورکیای ئەندامی ناتۆش بە پشتیوانی و یارمەتیی ئەمریکا هێرش دەکاتە سەر رۆژئاوا. تورکیا نەک تەنها لە وڵاتی خۆیدا، بەڵکو لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا دوژمنایەیتیی دیموکراسی دەکات. پەکەکەش لە دژی تورکیا تێدەکۆشێت”.

پرسیاری یەكەم: ئایا ئارمانجی کەجەکە و رێكخستنە جۆراجۆرانەی گرێدراوی ئەوەیە، كە كوردستانێكی بەتەواوەتی سەربەخۆ بۆنیاد بنێن ،یان كوردستانێكی ئۆتۆنومیان دەوێت؟ هەڵوێستی بزووتنەوەی ئازادیخوازیی كوردستان سەبارەت بە جیابوونەوە و جوداخوازی چییە؟

– گرنگە بزانین سەربەخۆیی لە چ واتایەكدا بەكار دەهێنرێت. ئەگەر سەربەخۆیی لە واتای نەكەوتنە ژێر كاریگەری و ئیرادەی هیچكەس و هیچ هێزێدكدا بێت، دەتوانین بڵێین، كە بزووتنەوەكەی ئێمە بەتەوایی سەربەخۆخوازە. بە وردبینیەوە كار لەسەر ئەوە دەكەین كە سەربەخۆیی خۆمان لەم واتایەدا بپارێزین. روون و ئاشكرایە هەر لە یەكەم هەنگاونانمانەوە بۆ گۆڕەپانی مێژوو هەتاكو ئەمڕۆ رێباز و هەڵوێستی سەربەخۆخوازانەی خۆمانمان پاراستووە. هیچ كەسێك، هیچ هێز یان دامەزراوەیەكی سیاسی ناتوانێت بە ئێمە بڵێت كە “كەوتونەتە ژێر كاریگەری ئەم هێز و ئەو هێز، هەندێك هێز كاریگەرییان لەسەر ئیرادەتان دانا و ئاراستەتانی كرد”. هەر لەبەر ئەم هەڵوێستە و ئیرادەی سەربەخۆیەیە، كە رێبەر ئاپۆ بە پیلانگێڕییەكی نێونەتەوەیی بە بارمتە گیرا و ئەوە ٢٣ ساڵە لە دژوارترین هەلومەرجی گۆشەگیریدا خۆڕاگری دەكات. هەر لەبەر ئەم رێبازە سەربەخۆخوازانەمانە، كە هەموو دەوڵەتانی ناتۆ بزووتنەوە ئازادیخوازەكەمانیان خستووەتە لیستی تیرۆرەوە و بوونەتە هێزی هاندەر و رەوایەتیدان بە هەموو چەشنە هێرشێك لە سەر بزووتنەوەكەمان. ئەگەر هەڵوێستێكی سەربەخۆخوازانەمان نیشان نەدابا، یان لە ژێر كاریگەریی هەندێك هێزدا بووینایە، ناتۆ و هێزە نێودەوڵەتییەكان سیاسەتێكی وایان بەرامبەر بە ئێمە نەدەگرتە بەر. وڵاتانی ناتۆ با لە لایەكەوە بمێنن، تەنانەت وڵاتانی دیكەی سەرمایەداریش وەك روسیا تەنیا لەبەر ئەوەی كە سیاسەتەكانمان ناكەوێتە خزمەت بەرژەوەندییەكانیانەوە، بۆچوونێكی نیگەتیفانە بەرامبەر بزووتنەوەكەمان دەگرنە بەر.

نە هیزە نێودەوڵەتییەكان و نە وڵاتە هەرێمییەكان تا ئێستا نەیانتوانیوە كاریگەری لەسەر بزووتنەوەكەمان دانێن و ئاراستەی بكەن. بزووتنەوە ئازادیخوازەكەمان زۆر بە وردبینییەوە هەڵوێستی سەربەخۆخوازانەی خۆی دەپارێزێت. رەنگە هەندێك دەوڵەت كە لەگەڵ توركیا ناكۆكییان هەیە تێكۆشانی ئێمە لە بەرامبەر توركیا بە شتێكی ئەرێنی بۆ خۆیان لەقەڵەم بدەن، بەڵام هیچ یەك لەم وڵاتانە نەیانتوانیوە كاریگەری لەسەر ئیرادەی ئێمە بكەن و ئاراستەمان بكەن. لەم رووەوە، ئێمە هەڵوێستی سەربەخۆ و و ئیرادەی ئازادیی خۆمان بە هەموو واتا راستەقینەكەی وشەكەوە پاراستووە. ئەمە راستیی ئێمەیە و جێگای رێز و پێزانینی هەمووانیشە.

ئەگەر بێین و بە چەمك و ئەدەبیاتی مۆدێرنیتەی سەرمایەداری یان ئەدەبیاتی باوی چەندین سەدەی رابردوو قسە بكەین، ئەوا تووشی هەڵە دەبین، چونکە ئەدەبیاتی سیاسیی ئەم چەند سەدەیەی رابردوو، لە بنەڕەتدا لەلایەن هێزەكانی مۆدێرنیتەی سەرمایەدارییەوە شكڵی گرتووە. ئەم هێزانە سەربەخۆیی لە واتای “نەتەوە – دەوڵەت” و “دەوڵەتی سەربەخۆ”دا بەكار دەهێنن. پێویست ناكات ئێمەش بەدوای ئەوان بكەوین و سەربەرخۆیی وەك ئەوان شرۆڤە بكەین. تێڕوانینێكی وەها ئێمە تووشی هەڵە دەكات. نابێت هێزی ئازادیخواز، سۆسیالیست و دیموكراسیخواز بە چاوی هێزی هەژموونگەرا، داگیرکەر و چەوسێنەر و ستەمگەرەوە لە سەربەخۆیی بڕوانن و وەك ئەوان شرۆڤەی بكەن. چەمكی “دەوڵەتی سەربەخۆ” گوزارشت لە بەرژەوەندیی بورژوازی نەتەوەیی دەكات. بورژوازی ئەو مافە بە خۆی دەدات كە مۆنۆپۆلی (پاوانخوازی و قۆرخكاری) كلۆنیالی (دادۆشین و چەوساندنەوە) لەسەر نەتەوەكەی خۆی بگرێتە دەست. واتە خۆی بە دەستی خۆی نەتەوەكەی خۆی بڕۆتێنێتەوە و تاڵانی بكات. بە گوێرەی ئەم چەمكە، دەوڵەتی سەربەخۆ بۆ هەرێمێكی كۆلۆنی، یان كارگەیەكە، كە بۆرژوازیی نەتەوەیی بتوانێت تیایدا دادۆشین و چەوساندنەوە ئەنجام بدات، ناوزەد كردنی ئەم پرۆسەیە وەكو “دەوڵەتی سەربەخۆ” یان “سەربەخۆیی” جیاواز لە شاردنەوەی مۆنۆپۆلی كۆلۆنیالی لە سەر نەتەوەكەی خۆت هیچ واتایەكی دی نادات.

كاتێك كە لەم روانگەیەوە سەیری دەكەین، “دەوڵەت-نەتەوە” لە واتایەكی راستەقینەدا “دەوڵەتێكی سەربەخۆ” نییە. هیچ پەیوەندییەكیشی بە وڵاتێكی سەربەخۆوە نییە. لەم رووەوە، هاوواتاكردن و گرێدانی چەمكی ” كوردستانی سەربەخۆ” بە چەمكی “دەوڵەتی سەربەخۆ” كارێكی راست نییە، چونکە دێتە واتای ئاساییكردنەوە و رەوایەتیدان بە چەوسانەوە و دادۆشین لەلایەن ئەو چینە سەردەستانەی كە دەیانەوێت سیستەمی پاوانخوازی روتاندنەوە و چەوسێنەرانە و ستەم لە سەر نەتەوەكەی خۆت دابمەزرێنن. لەم رووەروە، هەژماركردن و لێكچواندنی چەمكی “كوردستانی سەربەخۆ” وەك “دەوڵەتی سەربەخۆ” كارێكی هەڵەیە. نابێت لە واتای “نەتەوە-دەوڵەت”دا لە “كوردستانی سەربەخۆ” تێبگەین و وا بڕوا بكەین، كە ئەگەر دەوڵەتێكی سەربەخۆ هەبێت كوردستانێكی سەربەخۆش دێتە دی. ئەگەر خۆمان لەم هەڵەیە لانەدەین نە دەتوانین هەڵسانگدنێكی سیاسی راست بكەین و نەش دەتوانین چەمكێكی راست بۆ رزگاری نەتەوەیی و ئازادی نەتەوەیی پێشبخەین.

ئەوە شتێكی مسۆگەرە كە پەکەکە كوردستانێكی سەربەخۆ، ئازاد و دیموكراتیكی دەوێت، بەڵام ئێمە ئەمە وەك “نەتەوە-دەوڵەت” یان “دەوڵەتی سەربەخۆ” ناگرینە دەست. ئەوە درۆیەكی مۆدێرنیتەی سەرمایەداری و چینی سەردەستە، كە گوایە سەربەخۆیی لە رێگەی “نەتەوە-دەوڵەت”ەوە دەستەبەر دەكرێت. ئەمە لە كاتێكدایە تەنانەت هێزەكانی مۆدێڕنیتەی سەرمایەدارییش ئێستا خۆیان چەمكی دەوڵەتی سەربەخۆ ناپارێزن. ئەو هێزانە تا دوێنێ لایەنگرییان لە سنوورێكی داخراو و توندوتۆڵیان بۆ دەوڵەتان دەكرد، بەڵام ئێستا ئەم سنوورانە لە بەرژەوەندی خۆیاندا نابینن. سنوورێك لە بەرژەوەندیی خۆیاندا دەبینن، كە نەرمایی تیایدا هەبێت، واتە وەك بێژنگ بێت. سەرمایەداری گەیشتۆتە ئاستێكی گلۆبال (جیهانی) و لە كۆمەڵگایەكی مەسرەفی (بەکاربەر)، هەر بۆیە ئەم سنوورانە ئێدی لە بەرژەوەندیی سەرمایەداریشدا نیین. یاسای بنەڕەتی سەرمایەداری لەم كاتەدا ئەوەیە، كە سنوورەكان لەبەرامبەر گەڕی رەها و پارێزراوی سەرمایە بەربەست دروست نەكەن. هەندێك لایەنیش كە خۆیان گوایە بە چەپگر دادەنێن، كەوتوونەتە ناو خەفڵەتێكەوە و لەبەرامبەر ئەم چەمكە سەرمایەدارییەدا، كە “نەتەوە-دەوڵەت” لە بەرژەوەندیی خۆیدا نابینێت دێن و “نەتەوە-دەوڵەت” وەك چەمكێكی دژ بە سەرمایەداری نیشاندەدەن. ئەمانە كاراكتەرێكی زۆر دۆگماتیكیان هەیە، كە تەنانەت لایەنە پاشڤەڕۆكانی بۆرژوازی بەكرێگیراوی ناو نەتەوەكەی خۆیان دەپارێزن، كاركتەری سەرمایەداری و چەوسێنەری “نەتەوە-دەوڵەت” نابینن و لە رێبازی تێكۆشانی راستەقینە دژ بە سەرمایەداری گلۆبال تێناگەن.

ئێدی ئەم راستییە ئاشكرا بووە، كە ئەو وڵات و گەلانەی پشت بە كۆمەڵگای ئازاد و دیموكراتی نابەستن، ناتوانن ببنە خاوەنی ئیرادەیەكی سەربەخۆ. تا ئەو كاتەی پشت بە كۆمەڵگایەكی ئازاد و دیموكراتی بەهێز نەبەستیت، ئەستەمە بتوانیت ئیرادەیەكی سەربەخۆت هەبێت، بە ئیرادەیەكی سەربەخۆوە لە دژی هەر هێزێك رابوەستیت و سەربەخۆیی بەدەست بهێنێت. ئاستی سەربەخۆیی گەل لە هەر وڵاتێك گرێداروی ئاستی گەیشتنی ئەو گەلەیە بە كۆمەڵگایەكی ئازاد و دیموكراتی. ئەگینا دانانی سنوور بۆ وڵاتێك سەربەخۆیی بۆ ئەو وڵاتە ناهێنێت. خراپترین بەكرێگیراوی و بێ ئیرادەیی لەوانەوە سەرچاوە دەگرێت كە سنوورێك بەدەوربەری خۆیاندا دەكێشن و وا بانگەشە دەكەن كە گوایە بوونەتە دەوڵەتێكی سەربەخۆ. لەم جۆرە دەوڵەتانەدا نیشانەیەك لە كۆمەڵگای ئازاد و دیموكراتی بەدی ناكرێت. كۆمەڵگای ئازاد و دیموكراتی كۆمەڵگایەكی بەهێز و بە ئیرادەیە. ئەگەر هەر هێزێكی سیاسی پشت بە كۆمەڵگایەكی وەها نەبەستێت، ناتوانێت خۆی لە بەكرێگیراوێتی رزگار بكات.

تەنیا كاتێك دەتوانیت سەربەخۆ بیت، دژە-ئیمپریالیستی بیت، دژه كۆلۆنیالی (دادۆشین و چەوساندنەوە) بیت، دژ بە داگیركەر بیت، كە پشتت بە كۆمەڵگایەكی ئازاد و دیموكراتییەوە قایم بێت. ئەگەر پشت بە كۆمەڵگایەكی ئازاد و دیموكراتی نەبەستیت، سەربەخۆیی مومكین نییە. لەكاتی شەڕی سارد و جیهانی دووجەمسەریدا هەندێك لە دەوڵەتان بە پشت بەستن بە هێزێكی دیاریكراو دەیانتوانی بڵێن، ئێمە دژە-ئیمپریالیستین. یان بە كەڵك وەرگرتن لە بارودۆخی شەڕ و ناكۆكی لە نێوان هێزە جیاوازەكاندا، هەندێك دەوڵەت ئیمكانی ئەوەیان هەبوو، كە هەڵوێستێكی تا رادەیەك سەربەخۆ لە خۆیانەوە نیشانبدەن، بەڵام هەڵەیە ئەگەر ئەمانە وەك دەوڵەت یان وڵاتی سەربەخۆخواز ناوزەد بكەین. رێبازی كەڵك وەرگرتن لە ناكۆكی هێزە گەورەكان لە بارودۆخی سیاسی هەنووكەیی رەنگە بە شێوەیەكی رێژەیی (نیسبی) ئیمكانی مانۆڕ و جوڵەی بۆ هەندێك وڵات رەخساندبێت، بەڵام ئەمە ناتوانێت وەكو هەڵوێستێكی سەربەخۆخواز بخوێنرێتەوە. ناوزەد كردنی ئەمانە وەكو سەربەخۆخواز دەبێتە هۆی هەڵە تێگەیشتن لە چەمكی سەربەخۆیی. هەر تێڕوانینێك كە سەربەخۆیی لە پشتبەستن بە كۆمەڵگایەكی ئازاد و دیموكراتیدا نەبینێت هەڵەیە و تەنیا خزمەت بە لاڕێدابردنی راستییەكان دەكات.

دەوڵەت ئامرازێكە لە دەستی چینی سەردەستدا. پێویستە ئەم راستییە هیچ كاتێك لەبیر نەكەین. نە دەوڵەتی گەل هەیە و نە دەوڵەتی سۆسیالیستی. هەم بەڕێوەبەرایەتی خۆڕسكی گەل و هەم سۆسیالیزمیش دوو دیاردەن كە بە بێ دەوڵەت دێنە ئاراوە. هەربۆیە رێبەر ئاپۆ هەڵوێستی خۆی لەبەرامبەر دەوڵەت بەم رستەیە دیار دەكات، دەڵێت: “ئەگەر تەنانەت لە سینییەكی زێڕینیشدا دەوڵەتم پێشكەش بكەن رەتی دەكەمەوە”.

رێبەر ئاپۆ كوردستانێكی دیموكراتی و خۆسەری دەوێت كە پشت ببەستێت بە كۆمەڵگایەكی ئازاد و دیموكراتی. راستترین شێوازی ئازادبوون و یەكێتیی نەتەوەیی لە كوردستانێكی دیموكراتی و كۆنفیدراڵدا دەبینێت كە تیایدا هەر چواربەشی كوردستان پەیوەندی سیاسی، كۆمەڵایەتی، كەلتووری و ئابوورییان پێكەوە هەبێت بە بێ ئەوەی كە دەستكاری لە سنوورەكانی رۆژهەڵاتی ناوین دا بكرێت. لە تێڕوانینی رێبەر ئاپۆدا بەدەوڵەتبوون و كوردستانێكی یەكپارچە نە تەنیا كێشەكان چارەسەر ناكات، بەڵكۆ زۆر كێشەی دیش لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. هەربۆیە بە راستیان نابینێت. هۆكارێكی دیش ئەوەیە كە پێیوایە نە دەوڵەتبوون و نە كوردستانێكی یەكپارچەش ئازادی و دیموكراسی و سەربەخۆیی بۆ نەتەوەكەمان دەستەبەر ناكەن و جەخت لەوە ئەكاتەوە كە ئەم دوو چەمكە گەلی كورد لە كوردستانێكی ئازاد و دیموكراتی و سەربەخۆ دوور دەخەنەوە.

دوو رێكار هەن بۆ ئەوەی كە بە بێ دەستكاریكردنی سنووری دەوڵەتان ژیانێكی ئازاد و دیموكراتی بونیاد بنرێت. یەكەمیان جۆرێكی خۆسەرییە كە لە واتایەكی تەنگ دا تەنیا بە پێناسەكردنی پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەت ئاوەدان دەكرێت. دووەمیشان جۆرێكی خۆسەرییە كە تیایدا گەل وەكو كۆمەڵگایەكی رێكخراو و دیموكراتی لە سەر بنەمای كۆنفیدراڵی دیموكراتی لە بواری كۆمەڵایەتی، سیاسی، كەلتووری، ئابووری و هتد سیستەمێكی كۆمەڵایەتی و سیاسی دادەمەزرێنێت. ئازادی و دیموكراسی راستەقینە كاتێك دێتە دی كە كۆمەڵگایەكی رێكخراو و دیموكراتی بتوانێت لە سەر بنەمای كۆنفیدراڵی دیموكراتی سیستەمی سیاسی و كۆمەڵایەتی خۆی بونیاد بنێت. ئەم شێوازەی خۆسەری دیموكراتی پێویستە لەگەڵ شێوازەكای دی خۆسەری تێكەڵ نەكرێت. ئەمە خۆسەرییەكە لەسەر بنەمای كۆمەڵگایەكی رێكخراو، ئازاد و دیموكراتی بونیاد دەنرێت. لەم خۆسەرییەدا بەهێزبوونی نەتەوە لەگەڵ هیچ دەوڵەت یان هیچ سیستەمێكدا بەراورد ناكرێت. ئەوەی كە نەتەوەیەك یان كۆمەڵگایەك بەهێز دەكات پەیوەندییە دیموكراتییەكانە. ئەو نەتەوە دیموكراتییانەی كە پشت بە كۆمەڵگایەكی رێكخراو دەبەستن، بەهێز و بە ئیرادە دەبن. لەم رووەوە، نەتەوەی دیموكراتی مۆدێلێكە كە تیایدا نەتەوەكە زۆترین ئاستی سەربەخۆبوونی هەیە و ئیرادەی سەربەخۆی خۆی نیشان دەدات. دەوڵەتەكان نەتەوە بەهێز ناكەن، بەڵكۆ چینی سەردەست بەهێز دەكەن. لە بەرامبەر ئەمەشدا، سیستەمە دیموكراسییەكان كۆمەڵگا و نەتەوە بەهێز دەكەن. بەهێزترین نەتەوە ئەو ئەو نەتەوەیەیە كە لەسەر بنەمای كۆنفیدراڵی دیموكراتی و بە پشتبەستن بە كۆمەڵگای رێكخراو و دیموكراتی سیستەمی سیاسی و كۆمەڵایەتی خۆی بونیاد دەنێت. هەربۆیە خۆسەرییەكی دیموكراتی كە لەسەر ئەم بنەمایانە پێك بێت، ئیرادەیەكی سەربەخۆی سیاسی دەهێنێتە ئاراوە كە لە هەموو نەتەوە-دەوڵەتەكان و گوایە دەوڵەتە سەربەخۆكاندا بەدی ناكرێت.

بێگومان لێرەدا باردودۆخێك هەیە كە ئێمە وەكو “دەوڵەت + دیموكراسی” ناوزەدی دەكەین. واتە، دیموكراسییەكی تەواو و چواردانگ نییە. بەڵام گوزارشت لە بەهێزترین دۆخی كۆمەڵگا دەكات لەبەرامبەر “نەتەوە-دەوڵەت”دا. لەخۆیدا لە دونیای ئەمڕۆدا راستییەك نییە كە ناوی سەربەخۆیی تەواوی لێی بنێیت. سەربەخۆیی دۆخێكی نیسبی (رێژەیی) یە. ئەو دۆخەی لە دونیای ئەمڕۆدا هەیە دەتوانین وەكو گرێدراوبوون و پەیوەندی دوولایەنە یان تەواوكەر پێناسەی بكەین. هەندێك هۆكاری ئۆبژەكتیف و راستی (واقیع) هەن هەموو و دەوڵەت و هەموو نەتەوەییەك سنووردار دەكەن. لێرەدا گرنگ ئەوەی كە گرێدراوبوونێكی دوولایەنە و تەواوكەر هەبن و پەیوەندییەكان نەبنە هۆی شكانی ئیرادەی سەربەخۆی هیچ لایەك. لە پەیوەندی “دەوڵەت + دیموكراسی”شدا سنوورداركردن و سنووردانانی بەرامبەر بە یەك و دوولایەنە بوونی هەیە. سیستەمی “دەوڵەت + دیموكراسی” گوزارشت لە گرژییەكی هەمیشەیی دەكات. لە سەردەمی ئەمڕۆدا، ئەو سیستەمی كە بەهێزەوە و بە كاریگەرییەكی زۆرترەوە دەتوانێت ئەم گرژی و ئالۆزیانە تێپەڕێنێت و بەسەركەوتویی لێیان بێتە دەرەوە، تەنیا دیموكراسییە.

ئەوەی بۆ ئێمە گرنگە ئازادی و ژیانی دیموكراسییانەی گەلان و كۆمەڵگاكانە. بۆ دەستەبەركردنی ئەم ئارمانجانە كامە سیستەم و كامە مۆدێل باشترین بێت ئەوە هەڵدەبژێرین. لە تێڕوانینی ئێمەدا جیابوونەوە، دابڕان، دووركەوتنەوە و دژایەتیكردن جیابوونەوە و تەڵاقدانی زوڵم و ستەم و گوشار و هەژموونە. رێگای تەڵاقدانی زوڵمیش بەدەوڵەتبوون نییە. دەستەواژەی “مافی چارەی خۆنووسینی گەلان” لەسەر بنەمای چەمكی نەتەوە-دەوڵەتی بۆرژوازی شروڤەی بۆ كراوە. نابێت سۆسیالیستەكان پرەنسیپ و بۆچوونێكی وەهایان هەبێت. ئەوەی بۆ سۆسیالیستەكان گرنگە ئازادی، یەكسانی، دیموكراسی، كۆمەڵایەتیبوون و خوشك و برایەتی گەلانە. بژاردەی هەموو سۆسیالیست و كۆمەڵگەرایەكیش یەكێتیەكی سیاسی بەرفراوانە لە سەر بنەمای خوشكوبرایەتی گەلان و یەكێتی دیموكراتی نێوانیان.

دابڕانی كۆمەڵگاكان لە یەكدی و جیاكردنەوەیان لە رێگای سنووری توندوتۆڵی دەوڵەتەكانەوە لەخۆیدا لەگەڵ راستینەی مێژوو وكۆمەڵگادا ناگونجێت. بە درێژایی مێژوو نە گەلان، نە كۆمەڵگاكان و نە كەلتوورەكانیش هیچ كاتێك سنوورێكی توندوتۆڵ لە نێوانیاندا نەبووە و بەم سنوورانە لە یەكدی جیا نەكراونەتەوە. بەڵكۆ پەیوەندییەكی هاوگوزەرانی و هاوژیانی (سیمبیوتیك / Symbiotic) لە نێوانیاندا هەبووە و یەكدیان بەخێوە كردووە. یەكێتیی سۆڤیەت دیوارێكی قایمی لە نێوان خۆی و دونیادا كێشا. ئەمە دۆخێكی كاتی و نائاسایی بوو لەگەڵ گەوهەری سۆسیالیزمدا نەدەگونجا. لە ئەساسدا، ئەگەر تەنانەت سیستەمی سەرمایەداریش خۆی دابڕیبایە و جیابوونەوەی هەڵبژاردابایا، پێویست بوو یەكێتی سۆڤیەت ئەم كارەی نەكردبایە. سۆسیالیزمی بونیادنراو كاتێك تووشی ئەم دۆخەی ئێستای بوو و رووخا كە بڕوای بە خۆی نەما و لەهەندێك رووەوە تووشی هەڵە بوو. خۆ جیاكردنەوەی یەكێتیی سۆڤیەت لەو وڵات و جوگرافیایانەی كە خۆیان بە سەرمایەداری پێناسە دەكرد لەبنەڕەتد شێوازێكی دیكە سەرهەڵدانەوەی نەخۆشی “نەتەوە-دەوڵەتە”.

بەدرێژایی مێژوو، گەلان و كۆمەڵگاكان بە شێوەی فیدراسیۆن یان كۆنفیدراسیۆن ژیانیان بەسەر بردووە. ئیمپراتۆریەتێكی ناوەندی وەك بڵی هەر نەبووە. لە خۆیدا، ئیمپراتۆرییەتەكان لەسەر بنەمای داننان بە هەبوونی ئیرادەی خۆجێیی سیاسی و ئۆتۆنۆمی و خۆسەری گەل، كەلتور، كۆمەڵگا و جوگرافیا جیاوازەكان توانیویانە دابمەزرێن. لەم رووەوە خۆسەری دیموكراتیك، كۆنفیدراسیۆن و فیدراسیۆنەكان سیستەمانێكی راستترن بۆ بەڕێوەبردن، چونکە هەم لەگەڵ رەوتی مێژوودا دەگونجێن و هەم دەبنە هۆكاری ئەوەی كە گەلان و كۆمەڵگاكان تەواوكەری یەكدی بن. بەڵام چەمك و كردەوەكانی مۆدێرنیتەی سەرمایەداری وەك “نەتەوە”، “دەوڵەت-نەتەوە”، “نەتەوەپەرستی” و “پاكتاوكردنی كەلتوورە جیاوازەكان” نە چارەیەكیان بۆ كێشەكانی مرۆڤایەتی دۆزیوەتەوە و نەش رێگەیان داوە كە شێوازەكانی خۆبەڕێوەبەری وەكو “دیموكراسی خۆجێیی” و “خۆسەری دیموكراتی” لە واتای راستەقینەی خۆیاندا پراكتیزە ببن. هەركاتێك ئەم چەمك و زیهنییەتانە تێپەڕ بوون، ئەو كاتە دونیای داهاتوومان دەبێتە شاهیدی تێپەڕبوونی دەوڵەت نەتەوەكان و هاتنە ئاراوەی یەكێتیە دیموكراتیە بەرینەكان لەسەر بنەمای دیموكراسی و ئازادی گەلان.

پرسیاری دووەم: عبدالله ئۆجەلان لە كتێبەكانی خۆیدا باسی تێپەڕاندنی ئابووری سەرمایەداری و بونیادنانی ئابوورییەك لەسەر بنەمای هەرەوەزی / كۆپراتیفەكان(cooperatives) دەكات. دوابەدوای ئەوەی كە كوردستان رزگار بوو، وەكو بزووتنەوەی ئازادیخوازی كوردستان دەتانەوێت چۆن سیاسەتێكی ئابووریی پەیڕەو بكەن؟

– تێپەڕاندنی سەرمایەداری بەتەنیا ئەركی پەکەکە یان هەموو سۆسیالیستەكان نییە. سەرمایەداری سیستەمێكە كە دیاردەی كۆمەڵگابوون لەناو دەبات. هەبوونی مرۆڤایەتی لەسەر بنەمای بەكۆمەڵگابوون هاتۆتە ئاراوە و هەر دیاردەی بەكۆمەڵگابوونیشە كە هەموو نرخ و بەها كەلتوورییەكانی ئافراندووە. ئێستاكە لەسەر شێوازی هاتنە ئاراوە و هەبوونی هەموو مرۆڤایەتی هێرشێك هەیە. سەرمایەداری تەنیا ئەو كاتە دەتوانێت هەبوونی خۆی بونیاد بنێت و درێژە بە ژیانی خۆی بدات كە كۆمەڵگا و نرخە كۆمەڵایەتییەكان قووت بدات و لەناویان ببات. هەروەكو چۆن لە جەستەیەكدا كە تووشی شێرپەنجە بووە، شانە شەرپەنجەییەكان شانە تەندروستەكان لەناو دەبەن و دەیانخۆن، سەرمایەداریش بە هەمان شێوە كۆمەڵگا و كۆمەڵایەتیبوون بەرەبەرە قووت دەدات و لەناوی دەبات. هەربۆیە رێبەر ئاپۆ سەرمایەداری وەكو “دیاردەیەكی شێرپەنجەیی” پێناسە كرد. لەبەر ئەوەی كە سەرمایەداری كۆمەڵگا دەخوات و لەناوی دەبات، رێبەر ئاپۆ چەمكی ” كۆمەڵگای سەرمایەداری” بە راست نابینێت و دەڵێت كە ناتوانرێت سەرمایەداری و كۆمەڵگا لەلای یەكدی دابنرێن. تێپەڕكردنی سەرمایەداری تەنیا كێشەیەكی ئابووریش نییە. پێویستە وا سەیری بابەتەكە نەكەین. سەرمایەداری كێشەیەكی بنەڕەتی كۆمەڵایەتییە. فاكتەرێكە كە هەموو كێشە كۆمەڵایەتییەكان قورستر و قووڵتر دەكات. ئەو شێوازەی مژۆكداری (كۆلۆنیالیزم) كە بە خواردنی كۆمەڵگا دەژیت و ئەو مۆدێرنیتەیەی كە بەرهەمی ئەم شێوازەیە دەرنجامێكی لەمە جیاوازتریشیان نابێت.

رێبەر ئاپۆ سەرمایەداری بە هەموو رەهەندەكانیەوە شیكردۆتەوە. بێگومان ماركس و ئەنگلس هەوڵدانێكی زۆریان هەبووە بۆ شیكردنەوەی سەرمایەداری و درەنجامی گرنگیشان پێشكەش كردووە. رێبەر ئاپۆ لەگەڵ ئەوەی كە رێز لەم رێبەرە سۆسیالیستیانە دەگرێت لە هەمانكاتدا ئەو بابەتانەی كە ئەوان بەنیوە و ناتەواو جێیان هێشتووە، تەواوی دەكات. لەم رووەوە، زۆر شرۆڤە و شیكردنەوەی خۆی خستووەتە سەر ئەو هەڵسەنگاندنانەی كە لە سەر سەرمایەداری كراون. لە ئەنجامدا دۆخێكی وەها هاتۆتە ئاراوە كە ئەگەر لە كاتی هەڵسەنگاندنی سەرمایەداریدا شیكردنەوەكانی رێبەر ئاپۆ لەسەر ئەم بابەتە باسیان لێوە نەكرێت، تێڕوانینێكی گشتگیر و تەواو دروست نابێت. ئەگەر هەڵسەنگاندنەكانی رێبەر ئاپۆ لەبەر چاو نەگیردرێن، تێپەڕاندنی سەرمایەداری و تێكۆشانی دژی سەرمایەداری تووشی كەموكۆڕی جیددی دەبن. بەتایبەت، پێویست دەكات چەمكی “مۆدێرنیتەی سەرمایەداری” بە باشی شیكبرێتەوە و لێكۆڵینەوەی لەسەر بكرێت. چونکە لە نەبوونی شیكردنەوەیەكی وەهادا تێگەیشتن لە “مۆدێرنیتەی دیموكراتی” وەك جێگرەوەی مۆدێرنیتەی سەرمایەداری زەحمەت دەبێت.

بەرلەوەی باس لە چەمكی رێبەر ئاپۆ بۆ ئابوورییەكی جێگرەوەی سیستەمی باوی ئابووری ئێستا بكەین، پێویستە ئەم بابەتانە روون بكەینەوە. خۆپاراستنی هەمەلایەنە لە دژی سەرمایەداری ئەركێكی ئینسانیە. یەكەم هێرش لە دژی كۆمەڵگا بە هێرشكردنە سەر ژن دەستی پێكردووە و لەسەر ئەم بنەمایەش سیستەمی مێتینگەری، گوشار، دەسەڵاتداری و دەوڵەت هاتوونەتە ئاراوە. كێشە كۆمەڵایەتییەكان كە بە هەژموونگەرایی لە سەر ژن و هەروەها مێتینگەری و چینایەتی لەناو كۆمەڵگادا سەریانهەڵدا، لەگەڵ دەركەوتنی سەرمایەداری گەیشتنە لووتكە. ئەگەر دەمانەوێت وەكو كۆمەڵگای مرۆڤ درێژە بە ژیان بدەین، پێویستە لەدژی سەرمایەداری بوەستینەوە. ئێستا سەرمایەداری دۆخێكی مروڤی وەهای هێناوەتە ئاراوە كە كە تەنانەت سەرمایەدارانیش ناتوانن پارێزگاری لێی بكەن. هەربۆیە ئەو دامەزراوە فكری و ئەو رۆشنبیرانەی كە لە خزمەتی سەرمایەداریدان سەرقاڵی ئەوەن كە چۆن بتوانن سەرمایەداری بكەنە جێگای پەسندی مرۆڤایەتی. رێبەر ئاپۆش بە شیكردنەوەیەكی هەمەلایەنی سەرمایەداری ئەو خاڵە دەستنیشان دەكات كە سەرمایەدری بۆوەتە بارێكی گران بە سەر مرۆڤایەتییەوە و بە پشت بەستن ئامار و زانیارییەکان (data) و ئارگیومەنتی پەیوەندیدار پێویستی تێپەڕبوون لە سەرمایەداری دەخاتە بەرچاوی هەمووان.

لەناوبردنی سەرمایەداری كاری شەو و رۆژێك نییە. بەڵام گرنگ ئەوەیە كە لە ئەمڕۆوە دەستپێبكەین. بێگومان پێویست دەكات بەرلە هەموو شتێك هەژموونی ئایدیۆلۆژیای سەرمایەداری تێكبشكێنین. هاوشان لەگەڵ شكاندنی ئەم هەژموونە ئایدیۆلۆژییە پێویست دەكات كار لەسەر مۆدێلێكی ئالتەرناتیفی (جێگرەوە) ئابووری بكەین كە نەك تەنیا كۆمەڵایەتیبوونمان نەڕۆخێنێت بەڵكۆ بەهێزتریشی بكات.

لە سەردەمی ئێستادا زیهنییەتێكی بەم شێوەیەیان داوەتە كۆمەڵگاكان و تاكەكان: هەندێك دەبنە ئاغا و بەگ، هەندێك دەبنە پاترون و رەئیس و خاوەن كارخانە و خاوەن كار، هەندێكیش دبنە رەعیەت و كریكار. مرۆڤەكان بە وەرگرنی مووچە و دەستحەق ژیانی خۆیان بەردەوام دەكەن. ئەمە خراپترین شێوازی هەژموونی ئایدیۆلۆژییە لە مێژوودا. كۆیلایەتی دەخاتە هەناوی مرۆڤەكانەوە و بە خواردیان دەدات. وا لە مرۆڤەكان دەكات كە بە خواستی خۆیان ئامادەبن ئەو شێوازە كۆیلایەتییە پەسند بكەن كە لە سەردەمە سەرەتاییەكانی مێژوودا دەسەپێنرا. ئەمە لە كاتێكدایە كە ئابووری بنچینەییترین و بنەڕەتیترین چالاكی كۆمەڵگایە. لە خۆیدا، ئەو كاتەی كە مرۆڤ بوو بە مرۆڤ، واتە كاتێك كە بوو بە هەبوونێكی كۆمەڵایەتی، پێویستیەكانی وەك ماڵ و خۆرادن لە لایەن كۆمەڵگاوە دابین كراوە. كەس تەنانەت بیری لەوەش نەكردۆتەوە كە ئەم پێویستییانە بە شێوازێكی تاكەكەسی دابین بكرێن. لە دەرەوەی ئەو شتانەی كە لەكاتی گەڕان بە ناو سروشتدا پەیدای كردووە و خواردوویەتی، هەموو پێویستییەكانی دی ژیانی مرۆڤ بە شێوەی كاری بەكۆمەڵ (هەرەوەزی) دابین كراوە. هەربۆیە گەورەترین لارێدانی كۆمەڵایەتی ئەوەیە كە مرۆڤ مەجبوور بێت بنەڕەتی ترین چالاكی كۆمەڵایەتی خۆی بە شێوەی رەعیەتی یان كرێكاری كردن بۆ كەسێكیتر ئەنجام بدات. ئەوەی نورماڵ نییە ئەمەیە. هەڵسەنگاندنی ئەم بابەتە وەكو شتێكی نۆرماڵ و ئاسایی ئەوەمان پێ نیشان دەدات كە رووبەرووی چ لارێدانێك بووینەتەوە. هەتا ئەم دۆخە نەگۆڕین ناتوانین ببینە مرۆڤی راستەقینە. بەبێ ئەوەی كە ببینە كویلە و كرێكاری كەسێك پێویستە ببینە رەنجدەری ئیشی خۆمان، واتە وەكو رەنجدەرێكی كۆمەڵگا پێویستییەكانی خۆمان دابین بكەین. پێشكەوتنی تەكنیك و زانست و پەرەسەندنی ئاستی پسپۆڕی مرۆڤەكان پێویستە وەك شێوازێكی دابەشكردنی كۆمەڵایەتی كار هەڵسەنگاندنیان بۆ بكرێت. لە دابەشكردنی كۆمەڵایەتی كاردا ئێدی پێویست ناكات كە هەندێك كەس ببنە مێتینگەر و خاوەن ئیمتیازی تایبەت. گرنگ ئەوەیە كە هەر كەس ژیانی خۆی بەردەوام بكات و بە ورەیەكی بەرز و تەندروستییەكی باشەوە بەشداری ژیانی رۆژانی داهاتووی ببێت.

مۆدێرنیتەی سەرمایەداری دەسەڵاتی ئایدیۆلۆژی خۆی قووڵ كردۆتەوە. تێگەیشتنێكی هەڵە وەها دروست كراوە كە گوایە تاكپەرەستی بنەڕەتیترین تایبەتمەندی مرۆڤە و مرۆڤ بە بێ كۆمەڵگا دەتوانێت ببێت بە مرۆڤ. چەمكێكی ئابووری وەهایان دروست كردووە كە تیایدا هەندێك كەس دەبنە پاترۆن(خاوەن كار، رەئیس) و كەسانی دیكەش مسۆگەر دەبنە كرێكار. تاكپەرەستییش بە پشتبەستن بەم چەمكە بۆوەتە بە كەلتوورێك. ئێدی ئەوە نایەتە مێشكی مرۆڤەكاندا كە دەتوانن لە گەڵ یەك كۆببنەوە، ئابوورییەكی بەكۆمەڵ دروست بكەن، ئابۆری كۆمینال بخوڵقێنن، بەهاوبەشی بەرهەمهێنان بكەن و بە یەكسانی دابەشی بكەن. ئەمڕۆ كۆكردنەوەی مرۆڤەكان بە ئارمانجی بەرهەمهێنانی هاوبەش كارێكی ئاسان نییە. چونکە لە بیر و ئەندێشەی مرۆڤەكاندا ئەوە هەیە كە ببن بە كرێكار و فەرمانبەر و دەستحەق و مووچەیەكی باش وەربگرن. لە بنەڕەتدا، ئەمە پەسندكردنی كۆیلایەتییە، ئەو چەمكەیە كە دەڵێت لەم شەرت و مەرجەی كۆیلایەتیدا با ژیانێكی باشترم هەبێت. بەگوێرەی مۆدێرنیتەی سەرمایەداری، مەسرەف چەندە زۆر بێت ئەوەندەش سوود زیاد دەبێت. هەربۆیە دەیانەوێت پێوانێكی ژیان بخولقێنن كە كرێكاریش بتوانێت لەگەڵ چینی ناوین لە پرۆسەی مەسرەفدا جێ بگرێت. لەخۆیدا، ئەو دەستحەقەی كە كرێكار وەریدەگرێت جارێكی تر بۆ شتومەكی مەسرەفی خەرجی دەكاتەوە و بۆ جارێكی دی گێڕانەوەی بۆ گیرفانی پاترۆنەكان دەستەبەر دەكات.

ئارمانجی پەکەکە ئەوەیە كۆمەڵگایەك دابهێنێت كە ئازاد و دیموكراتی بێت و كەس نەتوانێت چەپاوڵ و تاڵانی بكات. مادام كە نرخ و بەهای دیموكراسی، واتا بەڕێوەبەرایەتی گەل، لەبەرزبوونەوەدایە، ئەوكاتە پێویستە سیستەمی ئابووری گەلیش دابهێنرێت. ئابوورییەكی دیموكراتی شێوازێكی ئابووری بێ پاترۆن و ئاغایە. لە ئەو دیموكراسییەی كە گوایە لە وڵاتە سەرمایەدارییەكاندا هەیە شتێك بەناو دەسەڵاتی گەل بوونی نییە. هەروەها ئابوورییەكەشی هێ گەل نییە، ئابووری چینە دەسەڵاتدارەكانە، چونکە ئەم وڵاتانە لە ژێر هەژموونی چینە دەسەڵاتدارەكاندان. ئەگەر ئامانجی ئێمە دیموكراسی واتە هێزی بەڕێوەبەرایەتی گەل بێت، ئەو كاتە پێویست دەكات ئابۆری گەلیش دابهێنین. پێویستە هەدەفی ئێمە سیستەمێكی ئابووری بێت كە تیایدا هەندێك كەس پاترۆن و ئاغا و هەندێك كەسیش رەعیەت و كۆیلە نەبن. لەخۆیدا، لەبەر ئەوەی كە لە سەرمایەداریدا دیاردەی قۆرخكردن و پاوانخوازی(monopoly) هەر كو دەچێت زۆرتر گەشە دەكات، ئابوریش زیاتر لە جاران لە كۆمەڵگا دادەبڕێت. لەم رووەوە، هەر وەكو چۆن لە ژیانی كۆمەڵایەتیدا دیموكراسی دەبێتە هۆی تێپەڕبوون لە سیستەمە قۆرخكار (monopolist) و ئۆتۆریتەرەكان / دەسەڵاتخوازەکان (authoritarian)، لە ئابووریشدا دیموكراسی دەبێتە هەۆی تێپەڕبوون لە قۆرخكاری (monopolies) و سیاسەتە ئابوورییەكانی چینە سەردەستەكان.

رێبەر ئاپۆ دەیەوێت كە بەرلە هەموو شتێك ستوونە / ئەستوون(column) بنەڕەتییەكانی ئابووری واتە خاك و ئاو و وزە بەكۆمیناڵ (گشتی)بكرین. ئەم سێ فاكتەرە(element) نابێت ببنە موڵكی هیچ كەسێك. بۆچوونێكی كۆمیناڵی بەم شێوەیە پێویستە وەكو یەكەم هەنگاو بەرەو سیستەمی ئابووری گەل لەقەڵەم بدرێت. ئابووری كاتێك دیموكراتیزە دەبێت كە سیستەمێك كۆمەڵایەتی و سیاسی دیموكراتی لەئارادا هەبێت. لەم رووەوە، شتی پێویست بۆ ئابووری كۆمیناڵ سیستەمێكی كۆمەڵایەتی و سیاسی كۆنفیدراڵ و دیموكراتییە كە پشت ئەستوور بێت بە كۆمەڵگای رێكخراو و دیموكراتی. پێویستە وابكرێت كە گەل بڕوای بە ئابووری دیموكراتی و كۆمینال هەبێت و بۆ خۆی بە دەستی خۆی ئەم ئابووری دامەزرێنێت. هەربۆیە شكاندنی هەژمووونی ئایدیۆلۆژی مۆدێرنیتەی سەرمایەداری لە سەر ئابووری خاوەن گرنگییەكی تایبەتە. ئەگینا مۆدێلێكی ئابووری لەو شێوەیە نایەتە ئاراوە.

لە سیستەمی ئابووری كۆمیناڵدا، دەرفەتی گەشەكردن بۆ یەكینەی جۆراوجۆری ئابووری كۆمیناڵی هەیە. كۆمەڵەكان دەتوانن لەگەڵ یەكدی كۆ ببنەوە و كۆمینی ئابووری خۆیان دابمەزرێنن. ئەمانە دەتوانن هەم لە شێوەی كۆمینی وەبەرهێنانی گەورە بن و هەم لە شێوەی هەرێمی و بچووك. لەبواری كشتوكاڵ، پیشەسازی و بازرگانیشدا دەرفەتی دروستكردنی كۆمین بۆ دابینكردنی پێویستییەكانی گەل هەیە. كۆئۆپەراتیفەكان / هەرەوەزییەکان cooperativesیش شێوازێكی دیكەی ژیانی ئابووری كۆمەڵە و كۆمەڵگاكانە. كۆئۆپەراتیفەكان دەتوانن لە بوارەكانی وەك بەرهەمهێنان، دابەشكردن، بازاركردن و گەیاندندا چالاك بن. بێگومان هەموو ئەمانە پێویستە لە ئەنجامی نیقاش لەگەڵ كۆمەڵگا ئەنجام بدرێن و لە چوارچێوەی سیستەمێكی دیموكراتی لەسەر بنەمای كۆمەڵگایەكی رێكخراو ودیموكراتیدا بەڕێوەبچن. نابێت ئەمانە لە رێگای زۆر و سەپاندنەوە ئەنجام بدرێن، بەڵكۆ یەكینە ئابوورییەكان لە ئەنجامی هاندانی سیستەمی كۆمەڵایەتی و دیموكراتییەوە دێنە ئاراوە. كاتێك كە گەل لایەنە ئەرێنییەكانی ئەو سیستەمە ئابوورییەی بینی كە خۆی بەدەستی خۆی دایناوە، ئەو كات ئابووری كۆمیناڵ روژبەرۆژ گەشەی زیاتر دەكات. بە درێژایی مێژوو هەندێك وەبەرهێنان هەبوونە كە عایدی تاكەكان یان بنەماڵەكان بووە. هەروەها هەندێك كاسبی بچووك بە شێوەیەكی دوور لە پاوانخوازی درێژەیان بە هەبوونی خۆیان داوە. ئەم جۆرە كاسبییانە بەو مەرجەی كە خۆیان نەكەنە بنچینەی سیستەمی ئابووری، دەتوانن رۆڵێكی تەواوكەر بۆ ئابووری كۆمیناڵ بگێڕن و یارمەتیدەر بن لە ئابووری كۆمیناڵ و دیموكراتیدا. لێرەدا گرنگ ئەوەیە لە جیاتی ئەوەی كە تاكەكان یان كاسبییە تایبەتە بچووكەكان بەسەر بواری ئابووریدا زاڵ بن، ئابووری كۆمیناڵ بە سەر ئەواندا زاڵ ببێت. لەم چوارچێوەیەدا مڵكی تایبەت دەتوانێت هاوشان لەگەڵ مڵكی كۆمەڵگا (گشتی) دا درێژە بە هەبوونی خۆی بدات.

لە ئابووری كۆمیناڵدا، دەست بە سەر ئەو ئابوورییەدا ناگیردرێت كە لە ژێر كاریگەری سیستەمی سیاسی و كۆمەڵایەتی پێشۆتردا بووە. بەڵام هەر وەكو چۆن مۆدێرنیتەی سەرمایەداری دەست دەخاتە هەموو بوارەكانەوە، بە یەكخستنەوەی وەبەرهێنەرە بچووكەكان یان بە لە ناوبردنیان گۆڕەپانی خۆی بەرفرەدەكاتەوە و قورسایی ئابووری خۆی لە هەموو گۆڕەپانێكدا زیاد دەكات و زاڵ دەبێت بەسەریاندا، ئەوا ئابووری كۆمیناڵیش خۆی یەكانگیر دەكات، بەهرە و پیتی خۆی زیاد دەكات، بەشداری پێكردنی خەڵك دەستەبەر دەكات. بێگومان لە ئابووری كۆمیناڵدا، بەهای ئابووری وەكو تاكە پێوانی بەپیت بووین و بەرهەمەدار بووین نابێت، بەڵكۆ مافی كۆمەڵایەتی، یەكسانی، كارایی، و زۆر رەهەندی تری دەرونی و ئەخلاقی بەبنەما وەردەگیردرێن. ژینگە و ئیكۆلۆژی لەبەرچاو دەگیردرێن. ئەگینا ئەگەر بە تەنیا گرنگی بە داتا ئابوورییەكان بدەین و بەها ئەخلاقییەكان و بابەتە دەروونناسیەكان لەبەرچاو نەگرین، دەكەوینە دۆخی سۆڤیەتی رۆخاو و سوسیالیزمی بونیادنراوەوە. ئەو هەڵەی كە رێبەر سۆسیالیستەكان تێكەوتن ئەوە بوو ئابوورییان كردە ژێرخان و بابەتەكانی وەك كەلتوور و ئایدیۆلۆژیایان وەكو سەرخان لەقەڵەم دا. لەبەر ئەوەی وەكو رەنگدانەوەی راستەوخۆی ژێرخانی ئابووری سەیری بەها ئەخلاقییەكانیان دەكرد، وەكو پێویست لەسەر ئەم بەهایانە راوەستەیان نەدەكرد. ئابووری كۆمیناڵ مۆدێلێكە كە لەگەڵ دیموكراسی، ئازادییەكان و بەهای ئەخلاقی و كەلتوورییەكان یەكانگیر دەبێت و لەسەر بنچینەی ئەم بەهایانە بونیاد دەنرێت.

بەكورتی، سەرمایەداری بۆوەتە بارێك لەسەر شانی مرۆڤایەتییەوە و هێزەكانی مۆدێرنیتەی سەرمایەداری لە لێگەڕینی ئەوەدان بە مۆدێلێكی نوی ئابووری (هەڵبەت لە چوارچێوەی سەرمایەداریدا) تەمەنی خۆیان درێژ بكەنەوە. لێرەدا پێویستە گەل و هێزە ئازادیخوازەكانیش، هێزە دیموكرات و سۆسیالیستەكانیش، هەوڵبدەن سیستەمێكی ئابووری كۆمەڵایەتی دابمەزرێنن كە سەرمایەداری تێپەڕێنێت.

پرسیاری سێیەم: دەسكەوت و سەركەوتنەكانی رۆژئاوای كوردستان چین لە بواری ئابووری و كۆمەڵایەتیدا؟

– ناتوانین هەموو پەرەسەندنە ئابووری و كۆمەڵایەتییەكان رۆژئاوای كوردستانتان بۆ باس بكەین، چونکە بە راستەوخۆ لەناو ئەو پرۆسەیەدا نیین. ئەگەر بێین لە سەر بنەمانی ئەو شتانەی كە بیستوومانە و لەسەریانمان زانیوە، باسی ئەم بابەتانەتان بۆ بكەین، بێگومان ئەمە كەموكورتی تیایدا دەبێت. لێرەدا دەتوانین تەنیا باس لە شتی بەرچاو و هەروەها ئەو پەرەسەندنانە بكەین كە بڕوامان وابێت ئەوا روویانداوە.

لە رۆژئاوای كوردستاندا ئەوە ٨ ساڵە كە هەژموونی دەوڵەت نەماوە. ژیانێكی بە بێ دەوڵەت بەسەر دەبەن. دۆخێكی وەهاش هەر بەتەنیا توانیوەتی زمینە بۆ زۆر پەرەسەندنی گرنگ بڕەخسێنێت. دەوڵەت لەبەرامبەر هەرچەشنە پێشكەوتنی سیاسی و كۆمەڵایەتی بەربەست دروست دەكات. دەوڵەت وەكو گۆڕەپانێكی تاڵان سەیری ئابووری دەكات. دەوڵەت دامەزراوەیەكی دێوئاسایە، بەخێوكردنی ئەم دێوە تا ناو ئێسقانی خەڵك وشك دەكات. لە شوێنێك كە دەوڵەت هەبێت، خەڵك دەچەوسێتەوە و بێ ئیرادە دەبێت. هەربۆیە ژیانێكی بە بێ دەوڵەت دەبێتە هۆی بەئیرادەبوونی كۆمەڵگاكان و تاكەكان. لەخۆیدا، نەبوونی دەوڵەت واتە هەبوونی كەشێكی دیموكراسی تا رادەیەكی زۆر. لەم رووەوە، رۆژئاوای كوردستان ئەو ٨ ساڵە بەناو ئەزموونێكی گرنگی دیموكراسیدا تێدەپەڕێت. كۆمەڵگای رێكخراو بەشدارە لە وەرگرتنی بڕیارەكاندا. ژن و گەنج بوونەتە هێزێكی رێكخراو و فاكتەری زۆر گرنگی ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی. بەبێ لەبەرچاوگرتنی رۆڵی ئەم هێزانە ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی لە رۆژئاڤادا ناگرسێت. ئەم دوو هیزە كۆمەڵایەتییە بنەڕەتییە سیمای رۆژئاڤایان بە تەواوتی گۆڕیوە.

رۆژئاڤا لە هەر چوارلاوە لە گەمارۆی دوژمناندایە. دەوڵەتی سوریا هێشتا دانی بەو سیستەمە دیموكراتییەدا نەناوە كە لە رۆژئاڤا دامەزرێنراوە. دەوڵەتی توركیا لە گەڵ چەتەكانی عەفرین و سەرێكانی و گرێ سپی یان داگیر كردووە. لەم رووەوە مەترسی داگیركاری و بڵاوەپێكردن بە شۆڕش هێشتاش هەر لە ئارادایە. لە دۆخی وەهادا گرنگی خۆپاراستن دەردەكەوێتە پێش. هەربۆیە هەموو كار و خەبات بە شێوەیەكی گرێدراو لەگەڵ خۆپاراستن بەڕێوەدەبردرێن. لەهەندێك رووەوە، لەبەر ئەوەی كە شۆڕشی رۆژئاڤا لە هەندێك بواردا ئەم مەترسییەی لەبەرچاو نەگرت، هێزە داگیركەرەكان لەمە كەڵكیان وەرگرت. هەربۆیە، ئەگەر بێین و شەرت و مەرجی رۆژئاڤا و باكوور-رۆژهەڵاتی سوریا وەكو شتێكی زۆر ئاسایی ببینین و بەگوێرەی ئەوە هەڵسەنگاندنی بۆ بكەین. تووشی هەڵە دەبین.

لە رۆژئاڤادا گۆڕەپانێكی ئابووری كە خاوەنەكەی دەوڵەت بێت، نەماوە. راستە شۆڕشێك هاتۆتە ئاراوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەبەر ئەوەی كە هێشتا هێرشی قورسیان لەسەرە نە سیستەمێكی ئابووری كۆمیناڵ و نە بەرهەمهێنان و مەسرەف لە رێگەی كۆۆپراتیفەكانەوە بەو خێراییەی كە پێویست بوو پێش نەكەوتووە. كاری ئابووری گەل لە گوندەكاندا لەرێگەی جوتیاری و ئاژەڵدارییەوە و لە شار و شارۆچكەكانیشدا لە رێگەی بازرگانی و كاسبی بچووكەوە بەڕێوەدچێت. لەم رووەوە، لە بواری ئابوورییدا، كاسبییەكی (بیزنس) ئابووری گرێداروی دەوڵەت یان كاسبییەك كە دەوڵەت تیایدا باڵادەست بێت بوونی نییە. لەگەڵ پێشكەوتنی شۆڕش لە رۆژئاڤای كوردستاندا، ئەوەی كە ئابووری ئەم بەشە زیاتر پشتی پێی دەبەستێت یەكینەی ئابووری كۆمیناڵ، كۆئۆپراتیفی كشتوكاڵی لە گوندەكان و بازرگانی و كاسبی زۆر بچووكن. پێشتر رۆژئاڤا ناوەندی كشتوكاڵ و ئاژەڵداری سوریا بوو. ئێستاش هەر دۆخێكی هاوشێوەی هەیە. دەرفەت و تواناكارییەكی زۆر هەیە كە ئابووری كۆمیناڵ لەم بەشەدا پێشبكەوێت. بەهێزبوونی كەلتووری كۆمەڵایەتی وایكردووە بنچینەی ئابووری سیستەمی كۆنفیدرالی دیموكراتی بە پشت بەستن بە كۆمەڵگایەكی دیموكراتی و رێكخراو رۆژ لە دوای رۆژ لە پێشكەوتندا بێت.

پرسیاری چوارەم: پارتی كرێكارانی كوردستان لە زۆر هەرێمدا بوونی هەیە. هەبوونی پەکەکە لەم هەرێمانە چ قازانجێكی بۆ گەل هەبووە؟

– پەکەکە لە هەر چواربەشی كوردستاندا پێشكەوتنی زۆر مەزنی خولقاندووە و قازانجی زۆری دەستەبەر كردووە. هەموو ئەو تێكۆشانانەی كە بەر لە قۆناخی پەکەکە لە كوردستاندا هەبوون مۆركی چینە باڵادەستەكانی ناو كۆمەڵگای كوردییان پێوە دیاربوو و لە بنەڕەتدا تێكۆشانێكی سیاسی و سەربازی بوون. لەبەر ئەوەی كە لە بواری سیاس و سەربازیشدا نەیانتوانی كاریگەرییەكی ئەوتۆ دانێن، هیچ گۆڕانكارییەكیان لە كۆمەڵگای كوردیدا نەكرد، یان زۆر كەم گۆڕانكارییان كرد. پەکەکە هەر لە سەرەتای دەركەوتنییەوە، لە كەسایەتی رێبەر ئاپۆدا، توانی لە هەموو بوارەكانی ژیانی كۆمەڵگای كوردستاندا پێشكەوتنی شۆڕشگێڕانە بهێنێتە ئاراوە. لە شێوازی بیركردنەوەوە بگرە تا هەموو بوارەكانی دی ژیان گۆڕانكاری ریشەیی بە بنەما گرتووە. پەکەکە بوو بە بزووتنەوەی دابڕان لە هەموو پاشكەوتووییەكان. رێبەر ئاپۆ هەر لە رۆژی دەسپێكەوە گۆڕانكاری بە بنەما وەرگرتووە، گۆڕانكاری هەم لە هاوڕێیەكانیدا و هەم لە كۆمەڵگادا. هەربۆیە بە شێوازێكی رەخنەگرتن لە پاشكەوتوویی و هەڵەكان هەڵسەنگاندنی بۆ دیاردە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان كردووە. جەختی لەسەر ئەوە كردۆتەوە كە بە بێ تێپەڕاندنی پاشكەوتوویی و كۆنەپەرستی و بە بێ ئەنجامدانی گۆڕانكاری بنچینەیی تێكۆشانی ئازادی و دیموكراسی بەڕێوەناچێت. لەم رووەوە، هەر چركە و ئان و ساتێكی تێكۆشانی پەکەکە لەسەر بنەمای شۆڕشی نەتەوەیی، كۆمەڵایەتی، سیاسی، كەلتووری و دەروونی تێپەڕبووە. شۆڕشە نەتەوەیی، كۆمەڵایەتی، دیموكراتی، كەلتووری و سیاسیەكان هەموویان تێكڕای یەكدی و لەناویەكدا ئەنجام دراون. بەرلە هەموو شتێك، یەكەم جار بوو كە لە كوردستاندا رۆڵەی چینی هەژار و فەقیر بزووتنەوەیەكیان دروست دەكرد، واتە بزووتنەوەی گەل. ئەوانەی كە لە سەرتادا لە دامەزراندنی گروپی ئاپۆچییەكاندا بەشدار بوون هەموویان رۆڵەی گەلی هەژار و فەقیر بوون. بە تەنیا ئەم راستییە شۆرشێكی مەزن، پێشكەوتن و دەستكەوتێكی مەزن بوو بۆ هەموو گەلی كوردستان. ئێدی گەل بۆ خۆی، بە پشتبەستن بە هێزی رێكخراوی خۆی، هەموو پێشكەوتنە سیاسی، كۆمەڵایەتی، نەتەوەیی و كەلتوورییەكان دیار دەكات.

لە باكووری كوردستان شار و شارۆچكە و گوند نەماوە كە راپەڕێنی نەكردبێت. هێزی رێكخراوەیی گەل شوێنی بە دەسەڵاتی نەریتی چۆڵ كردووە. شۆڕشی كۆمەڵایەتی، شۆڕشی دیموكراتی و شۆڕشی كەلتووری لە واتا راستەقینەكەی خۆیاندا ئەنجام دراون. كورد ئێدی بۆتە راستییەكی نەتەوەیی بە كاراكتەرێكی دیموكراتییەوە. ئەو كوردەی كە لەسەر دۆشەكەی مەرگ گیانی دەدا، هەستایە سەر پێ بەشداری قەڵەمبازی تێكۆشانی ئازادی و دیموكراسی بوو. بە دەیان هەزار كچ و كوڕ بەشداری ریزەكانی گەریلا بوون. یەكەم جارە لە مێژووی مرۆڤایەتییدا كە ژن بتوانێت لە ئاستێكی وەهادا سوپا و لەشكری خۆی دابمەزرێنێت. گەلی كورد ئێستا وەكو ئیرادەیەكی سیاسی و دیموكراتی لە پێناو دیموكراتیزە كردنی توركیا و ئازادی كوردستاندا تێدەكۆشێت.

لە كوردستاندا هەموو كورد پێكەوە، بە سوننە و عەلەوەی و ئێزیدیەوە، بەشداری تێكۆشانی ئازادیخوازی نەتەوەیی بوون. ئەو عەرەب، توركمان، ئازەری، تەرەكەمە، ئەرمەنی و ئاسووری و سوریانییانەی كە لە كوردستاندا ژیان دەكەن تێكۆشانی ئازادیخوازی كوردستانیان وەكو تێكۆشانی ئازادیخوازی خۆیان بینیوە و بەشدارییان تیا كردووە. راستیینەی “نەتەوەی دیموكراتی” بەشێوەیەكی زۆر سەرنج راكێش لە كوردستاندا دەركەوتۆتە مەیدان.

هونەر و كەلتووری كوردیش قەڵەمبازێكی مەزنی هاوێشت و نرخ و بەها كەلتووریەكانی لەنوێوە ژیاندەوە، بە لەنوێوە خەمڵاندن و رازاندنەوەی ئەم نرخ و بەهایانەش لە داهێنانی راستیینەی نوی كۆمەڵایەتی كورددا رۆڵێكی گرنگیان بینی.

ژنیش بە شێوەیەكی زۆر ئازایانە هەستایەوە سەر پێی. شۆڕشی كۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای ئازادی ژن، كاراكتێری ئازادیخوازانە و دیموكراتییانەی شۆڕشەكەی هەم قووڵتر و هەم بەرفراوانتر كرد. شۆڕشی كوردستان كە لەسەر بنەمای ئازادی ژن پێشكەوت راستییەكی وەهای خولقاند كە شۆڕشێك چەخماخەی شۆڕشێكی نوێتر و جیاوازتری لێبدات. گەلی كورد بە پشتبەستن بەو شۆڕشانەی كە لەسەر بنەمای ئازادی ژن هاتنە ئاراوە بوو بە گەلێكی بەهێز و بە ئیرادە.

شۆڕشی پەکەکە گەورەترین گۆڕانكاری و پێشكەوتن و بەهێزبوونی لە مێژووی كوردستاندا هێناوەتە ئاراوە. ئەم شۆڕشە كوردییە تەنیا بە باكووری كوردستانەوە سنووردار نەماوە. ئەم شۆڕشە لە ماوەیەكی كورتدا هەر چوار بەشی كوردستانی خستە ژێر كاریگەری خۆیەوە و گۆڕانكاری نەتەوەیی، كۆمەڵایەتی و كەلتووری لەگەڵ خۆیدا هێناوە. هەروەها كاریگەری لەسەر گۆڕەپانی سیاسیش داناوە. شۆڕشی فەرەنسا رووسیای بە دوژمن دەزانی و دژی رووسیا شەڕی دەكرد، بەڵام لە بەر ئەوەی كە تایبەتمەندی شۆڕشی راستەقینەی تیایدا هەبوو توانی لە لووتكەی بێ ئیمكانی لەبواری ئامرازەكانی گەیاندن و راگەیاندندا، تەنانەت كاریگەری لەسەر كۆمەڵگای روسیاش دابنێت. شۆڕشی كوردستان لەكاتێكدا پێشكەوت كە ئامرازەكانی زانیاری و گەیاندن زۆر پێشكەوتوون، هەربۆیە كاریگەری لەسەر بەشەكانی دی كوردستانیش دانا. ئەم كارێگەری هێشتاش هەر بەردەوامە و لە داهاتووشدا هەر بەردەوام دەبێت.

لە خۆیدا، بە هەزاران گەنج لە رۆژئاوا و باشوور و رۆژهەڵاتی كوردستانەوە بەشداری ریزەكانی پەکەکە بوون. زۆر ئاشكرایە كە ئەم گەنجانە كاریگەری لەسەر بنەماڵە و دەوروبەری خۆیان دادەنێن. زۆرێك لەم گەنجانە شەهید بوون. لەلایەكی دیكەوە، كادێرانی پەکەکە و گەریلاكان پەیوەندییان لەگەڵ هەزاران بنەماڵە، بە دەیان هەزار، تەنانەت سەدان هەزار كەس لە گەلی باشوور دروست كردووە، لەم رێگایەیەوە كاریگەرییان لەسەریان داناوە و بوونەتە هۆی گۆڕانكاری لە شێوازی ژیان و تێڕوانین ئەواندا. ئەگەر كاریگەری فرەلایەنەی ئەم شۆڕشە نەبووایە، ئێستا باشووری كوردستان لە بواری كۆمەڵایەتی و سیاسیەوە تووشی پاشكەوتن دەبوو و هەستی نیشتمانپەروەری تا ئەم رادەیە پێشنەدەكەوت. پەکەکە لە بواری نەتەوەیی، كۆمەڵایەتی، كەلتووری و هزرییەوە گۆڕانكارییەكی زۆری لە باشووری كوردستاندا دروست كردووە.

لە رۆژئاوای كوردستانیش پەکەکە بەشێوەیەكی راستەوخۆ دەستی هەبووە لە گۆڕانكاری و دەسكەوتەكاندا. رێبەر ئاپۆ بۆ ماوەی 20 ساڵ لە ناو خەڵكی رۆژئاوادا مایەوە، كاریگەری لەسەر هەموویان دانا، بە پیاو و ژن، بە پیر و گەنجەوە، هەموویانی پەروەردە كرد. بەهەزاران كچ و كوڕی گەنج روویان لە ریزەكانی گەریلا كرد، بەهەزاران گەنج لەم رێگایەدا شەهید بوون. شۆڕشی رۆژئاوا لەسەر بنەمای هزر و بیر و كاریگەری رێبەر ئاپۆ هاتۆتە ئاراوە. گەلی رۆژئاوای كوردستان تا رادەیەكی زۆر گرێدراوی رێبەر ئاپۆن. ژنان لەمەدا پێشەنگن. ئەوە شتێكی روون و ئاشكرایە كە شۆڕشی رۆژئاوا لەسەر بنەمای پارادایمی رێبەر ئاپۆ پێشكەوت و نەك تەنیا لەسەر كوردستان بەڵكۆ لەسەر هەموو رۆژهەڵاتی ناوین كاریگەری داناوە.

ئەمڕۆ لە رۆژهەڵاتی كوردستاندا داواكاری و حەسرەتی گەل بۆ ئازادی و دیموكراسی لە ئاستێكی بەرزدایە، ئەمەش تا رادەیەكی زۆر لەبەر كاریگەری بیروبۆچوونەكانی رێبەر ئاپۆیە. ئەگەر وێڕای هەموو گوشارەكانی دەوڵەت گەلی رۆژهەڵات لە هەموو دەرفەتێكدا ویستی ئازادیخوازی خۆی دەردەبڕێت، ئەمە دەرنجامی ئەو كاریگەرییەیە كە پەکەکە لە هەر چوار بەشی كوردستاندا دایناوە.

هەروەكو بۆ خۆتانیش دەیبینن ئەو كوردانەی كە ئەندێشەی رێبەر ئاپۆیان پەسند كردووە لە ئەوروپا و لە هەر چواری لای دونیا خۆیانیان رێكخستووە و وەكو جەماوەرێكی نەتەوەیی بەهێز هەبوونی خۆیان بۆ هەموو لایەك دەسەلمێنن. گەلێك كە تووشی جینوساید هاتووە و ئیرادەی سیاسی شكاوە ئەگەر بتوانێت لە شوێنە دووردەستەكان خۆی رێكبخاتەوە و هەبوونی نەتەوەیی خۆی بە شێوەیەكی چالاك نیشان بدات، ئەمە نیشانەی پێشكەوتن و دەسكەوتێكی زۆر گرنگە. ئەم ئاستەی رێكخراوەیی بوونی كوردانی دەرەوەی وڵات بۆتە پشتیوانییەكی رۆحی و مەعنەوی گەورە بۆ كوردی هەر چواربەشی كوردستان. بەهێزبوونی ئەم رێكخراوەییبوونە لە ئەوروپادا وەك ئەوەیە كە پەنجەرەیەك لە كوردستانەوە بەرەو ئەوروپا و هەموو دونیا بكرێتەوە. ئەم رێكخستنە لە هەر چوار گۆشەی دونیادا و ئەو كاریگەرییەی كە دایدەنێت، دەسكەوتێكی مەزنە بۆ هەر چوار بەشی كوردستان.

لە كاتێكدا كە تێكۆشانی پەکەکە دەسكەوتی زۆر مەزنی بۆ هەر چواربەشی كوردستان مسۆگەر كردووە، دوابەدوای ئەوەی كە لە باشووریدا فیدراسیۆن هاتە ئاراوە، بەرپرسانی پارتی دیموکراتی کوردستان (پەدەکە)، كە لە حكوومەتدا بوون یان ئەو كەسانەی دەوروپشتیان، دەستیان بە پرۆپاگەندەی لەم شێوەیە كرد كە گوایە پەکەکە چ دەسكەوتێكی هەبووە. لە راستیدا ئەم لایەنانە بەم پرۆپاگەندانەوە ئاستی كورتبینی و روواڵەتی بوونی سۆسیۆلۆژیك، سیاسی، كەلتووری و نەتەوەیی خۆیان دەخەنە روو. لە كاتێكدا كە كوردستان بۆ چوار بەش دابەش كراوە و دەوڵەتە سەردەستەكان بە پشتیوانی وەرگرتن لە هێزە دەرەكییەكان سیاسەتی جینوساید لە سەر كورد پەیڕەو دەكەن، مسۆگەر كردنی دەسكەوت لە هەر كام لە بەشەكانی كوردستان كارێكی هەروا ئاسان نییە. نەك تەنیا یەك دەوڵەت، بەڵكۆ تا هەرچوار دەوڵەتەكە و پشتیوانەكانیانیش تێپەڕ نەكرێن، دەسكەوت قازانج ناكرێت. ئەمەش گرێدراوی بەهێزبوونی كوردە لە رووی كۆمەڵایەتی، سیاسی، سەربازی و دیپلۆماسییەوە. لەم رووەوە، ئەو بۆچوونەی هەندێك هێزی باشووری كوردستان كە دەڵێین ” ئێمە ئەمانەمان دەسكەوت، پەکەکە چی دەسكەوتووە؟” نیشاندەدات كە ئەم هێزانە خاوەنی تێڕوانینێكی چەندە رووكەشیانەن.

لە سەرەوە باسی ئەو گۆڕانكارییانەمان كرد كە پەکەکە لە كوردستان و كۆمەڵگای كوردیدا هێناویەتە ئاراوە. پەکەکە لە دەسكەوتەكانی باشووری كوردستانیشدا رۆڵێكی چارەنووس سازی هەبووە. ئەگەر پەکەکە نەبوایە، ئەم دەسكەوتانە مسۆگەر نەدەبوون. بەرلە هەموو شتێك پەکەکە كاتێك هاتە سەر گۆڕەپانی مێژوو كە باشووری كوردستان تووشی نسكۆ و شكست ببوو. نەك تەنیا پەدەکە و باشوور، بەڵكۆ سیاسەتی كورد بە گشتی تووشی شكستێكی قورس ببوو. لە قۆناخێكی وەهادا، دەركەوتنی پەکەکە بۆ سەر گۆڕەپانی مێژوو خاوەن گرنگییەكی زۆرە. هەروەها پەکەکە لە بەشێكی كوردستاندا دەستی بە تێكۆشان كرد كە هەم لە رووی جوگرافی و هەم لە رووی دانیشتووانەوە گەوەرترین بەشی كوردستانە. لە لایەكی دیكەوە، دەوڵەتی توركیا پێشەنگی دوژمنایەتی كوردە. بچووكترین بزووتنەوەی خۆڕاگری كوردی بۆ خۆی وەك مەترسییەكی گەورە هەژمار دەكات. پەدەکە پەیوەندی لەگەڵ ناتۆ و ئەمریكا هەیە و ئەوە راستییەكی حاشا هەڵنەگرە كە توركیا تەنیا بە مەرجێك تەحەموولی پەدەکە دەكات كە رێگە نەدرێت لە باكووری كوردستاندا هیچ هێز و بزووتنەوەیەكی كوردی گەشە بكات. توركیا لە سەردەمی شەڕی سارددا لە چاوی ئەمریكا و ناتۆدا گرنگترین وڵات بوو. ئەمەش پێگەیەكی گرنگی بۆ توركیا هێنابووە ئاراوە. توركیا لە پێگەیەكی وەهادا، بنەڕەتی ترین سیاسەتی نەتەوەیی خۆی لە سەر بنچینەی دوژمنایەتی كورد و جینوسایدی كورد دانا. پەکەکە بە دەستپێكردنی تێكۆشان لە دژی دەوڵەتێكی لەم شێوەیە، بارقورسییەكی گەورەی لە سەر شانی هەموو بەشەكانی كوردستان و هێزە سیاسیەكانی لادا و خۆی شانی دا بەر ئەو بارە.

پەرلەمانی باشووری كوردستان كاتێك كرایەوە كە پەدەکە و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (یەنەکە) لە ٢ی ئۆكتۆبەری ١٩٩٢ دەستیان بە هێرشكردنە سەر پەکەکە كرد. دەوڵەتی توركیا بە مەرجێك ستاتۆی باشووری قبووڵ بوو كە شەڕی پەکەکە بكەن.. ئەگەر شەڕ لە دژی پەکەکە نەبوایە توركیا تەحەموولی ئەم پێگەیەی باشووری نەدەكرد. بۆ ئەوەی كە پەکەکەیان بۆ پاكتاو بكەن، پەیوەندی لەگەڵ هێزە سیاسەكانی ئەم بەشەی كوردستان دانا. لە ساڵی ٢٠٠٣ لە گەڵ رووخانی سەددام، فیدراسیۆنی باشووری كوردستان لەو كەشە سیاسیەدا هاتە ئاراوە كە بەهۆی تێكۆشانی پەکەکە لە هەر چواربەشی كوردستان رەخسابوو. پاشان دەوڵەتی توركیا قبووڵ كردنی فیدراسیۆنی باشووری كوردستانی وەكو هەڵەیە مێژوویی خۆی لەقەڵەم دا و دەیەویست لەناوی ببات، تا ئەو كاتەی كە لە ساڵی ٢٠٠٧دا لە بەرامبەر هەڵوێست وەرگرتنی ئاشكرای ئەمریكا و پەدەکە لە دژی پەکەکە، توركیاش دانی بە باشووری كوردستاندا نا. كاتێك سەرۆكی ئەمریكا جۆرج بۆش گوتی “پەکەکە دوژمنی ئێمەشە” دەوڵەتی توركیاش بە شێوەیەكی رەسمی دانی بە باشووری كوردستاندا نا. لە بەرامبەردا، پەدەکەش بۆ پاكتاوكردنی پەکەکە هەموو هاوكارییەكی پێشكەشی دەوڵەتی توركیا كرد و بەم شێوەیەش بوو بە بەشێك لە سیاسەتی جینوسایدی لە دژی گەلەكەمان لە باكووری كوردستان. ئەگەر پەدەکە پشتیوانی لە دەوڵەتی توركیا نەكردبایا، ئەوا ئەم دەوڵەتە ناچار دەما دان بە هەبوونی كورد و خۆسەری دیموكراتی كورد لە باكووری كوردستاندا بنێیت. بەڵام بە هۆی پەیوەندییەكانی لەگەڵ پەدەکە، ئەو دەرفەتەی بۆ رەخسا كە بڵێیت ” من دژی كورد شەڕ ناكەم، تەنیا لە دژی پەکەکە و تیرۆریزم شەڕ دەكەم” و بەم شێوەیەش تا ئێستا سیاسەتی جینوساید لە باكورری كوردستان پەیڕەو دەكات.

پەکەکە لە هاتنەئاراوەی دەسكەوتەكانی باشووری كوردستاندا كاریگەرییەكی چارەنووسازی هەیە. بێگومان گەلی باشوور و هێزە سیاسیەكانی باشووری كوردستانیش تێكۆشانیان كردووە. بەڵام ئەگەر پەکەکە دەرنەكەوتبایە سەر گۆڕەپانی مێژوو و ئەو تێكۆشانە مەزنە بەڕێوەنەبردبایە، ئەگەر لە هەموو كوردستان و رۆژهەڵاتی ناوین دا كاریگەری سیاسی دروست نەكردبایە، ئەم دەسكەوتانەی باشووریش نەدەهاتنە ئاراوە. لەم رووەوە، ئەگەر دەڵێین تێكۆشانی پەکەکە بۆ هەر چوار بەشی كوردستان دەسكەوتی مەزنی خولقاندووە، ئەوا بۆ ئەوەیە كە راستییەكە وەكو خۆی بهێنینە سەر زمان.

پرسیاری پێنجەم: هەروەكو دەزانن لە كوردستاندا زۆر كەمینەی ئەتنیكی وەكو ئاسوورییەكان هەن. پەیوەندی تەڤگەری ئازادیخوازی كوردستان پەکەکە لە گەڵ ئەم كەمینە ئەتنیكییانە چونە؟ چۆن لە گەڵیان كار دەكات؟

– پەکەکە و كورد بۆ خۆیان قوربانی سیاسەتی نەتەوەپەرستی و دوژمنایەتی لە بەرامبەر گروپە ئەتنیكی و ئاینییە جیاوازەكانن. پەکەکە هەم بە حوكمی ئەوەی كە خاوەن هزرێكی سۆسیالیستیە هەم بە حوكمی ئەوەی كە بە هاودڵی و هاوسۆزی نزیكی ئەم گەل و ئەتنیكانە دەبێتەوە، هەر لە سەرەتاوە تا ئێستا بۆچوونی پەکەکە بەرامبەر گەلان و ئایینەكانی دی لە سەر بنەمای دڵسۆزی، دۆستایەتی و خوشك و برایەتی بووە. پەکەکە بزووتنەوەیەكە كە توانی سوننە و عەلەوی و ئێزیدی لە ژێر پەك چەتردا كۆبكاتەوە. لەو گروپە ٦ كەسییەی كە هەوێنی سەرەتایی پەکەکەیان پێك هێنا، 4 كەسیان كوردی عەلەوی بوون. لەناو كادێر و سەركردە سەرەتاییەكانی پەکەکە دا زۆر كادێری رێبەر هەن كە خەڵكی توركیان، نموونەی حەقی قەرار و كەمال پیر. زۆر هاوڕێ بە رەچەڵەك تورك هەن كە لە ناو تێكۆشانی پەکەکە دا شەهید بوون.

لەناو پەکەکە دا هەمیشە بە چاوی دڵسۆزی، دۆستایەتی و خۆشك و برایەتی لە ئاسووری و ئەرمەنییەكان نزیك بووینەتەوە. چەمكی نەتەوەپەرستی هیچ كاتێك لەناو پەکەکە دا نەبووە. پەکەکە هەموو جۆرە هاوكارییەكی پێشكەش كردووە بۆ ئەوەی سوریانییەكانی كوردستان لەو شوێنانەی كە ژیان دەكەن بتوانن ببنە خاوەنی رێكخستنی خۆیان، بە ئازادانە گوزارشت لە ئایینی خۆیان بكەن و ببنە خاوەنی خۆبەڕێوەبەری. بۆ دامەزراندنی پارت و رێكخستنە سوریانییەكان هەموو جۆرە هاوكارییەكمان پێشكەش كردووە. ئارمانجی ئێمە لە پێشكەش كردنی ئەم هاوكاری و پشتیوانییە تەنیا و تەنیا ئەوەیە كە ئەم گەلانە وەكو دەوڵەمەندییەكی ئەم ئاو و خاكە درێژە بە هەبوونی خۆیان بدەن. بزووتنەوەكەمان كوردستان وەكو وڵاتێكی هاوبەشی ئاسووری و ئەرمەنەكانیش دەبینێت. ئەوان شوێنی ژیان و نیشتەجێبوونی خۆیان چۆن پێناسە دەكەن، ئازادن، با وا پێناسەی بكەن. ئەگەر ئەم ئاو و خاكە وەك نیشتمانی خۆیان دەبینن و دەیانەوێت لێرە ژیان بەسەر بەرن، ئێمە رێزی لێدەگرین. پەکەکە هەر لە سەرەتاوە بۆچوونێكی وەهای هەبووە و لەگەڵ پێشخستنی چەمكی “نەتەوەی دیموكراتی” لەلایەن رێبەر ئاپۆوە، ئەم بۆچوونە لە سەر بنچینەی مێژوویی، كۆمەڵایەتی، ئایدیۆلۆژی و تیۆری دامەزراوە. لەسەر بنەمای چەمكی نەتەوەیی دیموكراتی ئاسووریەكان و ئەرمەنییەكان ئەندامی یەكسان و رەسەنی ئەم ئاو و خاكەن. هەموو مافێكیان بۆ ژیانێكی ئازاد و خۆسەر هەیە. تەنانەت ئەگەر وشەكەمان راست دەستنیشان كردبێت و كەس بە هەڵە لێمان تێنەگات، ئەوا ئێمە جەخت لەوە دەكەینەوە كە پێویستە بۆ ئەم گەلانە ئێمە جیاكاری پۆزەتیف / جیاکاریی ئەرێنێ(positive discrimination) بكەین. چونکە لە كوردستاندا غەدر لەمانە كراوە. كوردەكان نە وەك ئیرادە و بڕیاری سیاسی خۆیان، بەڵام بە ئاراستەكردنیان لە لایەن چینە دەسەڵاتدارەكانەوە، تا رادەیەك بەشدارییان كردووە لەو ستەم و ناحەقیەی كە بەرامبەر گەلی ئاسووری و ئەرمەنی كراوە. ئێمە بە بێ ئەوەی كە ئەمە بكەینە گرێیەكی دەروونی بۆ خۆمان و بە بێ ئەوەی كە تووشی هیچ دڵەڕاوكێیەك ببین، دەتوانین ئەم ستەم و ناحەقییە لە رێگای مسۆگەر كردنی ژیانێكی ئازاد و یەكسان لەسەر وڵاتێكی هاوبەش تا ئاستێكی باش قەرەبوو بكەینەوە.

ئێمە بەرامبەر بە ئاسوورییەكان هیچ كاتێك نزیكایەتییەكی نیگەتیفەمان نەبووە و نابێت. لەم ئاو و خاكەدا، ئەوان خاوەن بە هەموو جۆرە مافێك دەزانین. ئێمە هیچ كاتێك نزیكایەتییەكی نیگەتیف بەرامبەر بەوان ناگرینە بەر. بەڵام ئەوان هەندێك كات، لەبەر ئەوەی كە پەیوەندییان لەگەڵ هەندێك دەوڵەتدا هەیە، دەكەونە نێو نزیكایەتییەكی نیگەتیف بەرامبەر بە ئێمە. لە دۆخی وەهادا، ئێمە تا ئێستا كاردانەوەیەكمان نەبووە بەرامبەریان، هەوڵی دەدەین لێیان تێبگەین. لە هەموو ئەگەرەكانیشدا، ئێمە نزیكایەتی و بۆچوونی خۆمان بەرامبەر بەوان ناگۆڕین. چونکە ناسنامە و كارەكتەری ئێمە وەهایە. جار و بار بیستوومانە كە لە رۆژئاوادا بەرامبەر بەوان هەندێك هەڵە روویداوە و هەوڵمانداوە كە كاریگەری خۆمان بۆ راستكردنەوەی ئەم هەڵانە بەكار بهێنین. ئەم لەم بوارەدا زۆر هەستیار هەڵسوكەت دەكەین، هەستیارتر لە هەموو بوارەكانی تر. ئێمە تەحەموولی ئەوەمان پێ ناكرێت كە ناحەقی لە گەلان و گروپە باوەڕی و ئاینییەكان بكرێت. هەر كاتێك كە ئێمە ئەم هەستیارییەمان نیشان نەدا، ئەوا ناسنامە و كارەكتەری خۆمان لەدەست دەدەین و ئەمەش دێتە واتای بێرێزی كردن بەرامبەر بە رێبەر ئاپۆ. رێبەر ئاپۆ هیچ كاتێك قبووڵ ناكات كە غەدر و ستەم لە گەلان، گروپە ئایینی و باوەڕییەكان و ژنان بكرێت. ئەوانەی كە غەدر بكەن هیچ كاتێك لێیان نابوورێت.

لەگەڵ هاوڕێیانی ئاشووری و پارت و لایەنە ئاشوورییەكان جار و بار چاوپێكەوتن دەكەین. هەر داواكارییەكیان هەبێت، لەچوارچێوەی ئیمكان و تواناكاری خۆماندا هەوڵ دەدەین جێبەجێ بكەین. ئیمكان و تواناكارییەكانی ئێمە لە هەمانكاتدا هێ ئەوانیشە. لەم بارەیەوە، فەرق جیاوازی ناكەین. پەیوەندییەكانیشمان لەسەر بنەمای یەكسانی، دادپەروەری و راستییە. بەردەوامی بەو شێوازی خەبات و پەیوەندییانە دەدەین كە رێبەر ئاپۆ دەیان ساڵ لەمەوپێش لەسەر بنەمای رێزگرتنی بەرامبەر بونیادی ناوە. هەر رەخنەیەكیش كە ئاراستەمان بكەن بە دڵێكی فراوانەوە قبووڵی دەكەین.

پرسیاری شەشەم: با باسی بابەتە نێونەتەوەییەكان بكەین، هەڵوێستی بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد لە بەرامبەر كێشەگەلێك وەك كێشەی فەلەستین و تێكۆشانی رزگاریخوازی چییە؟ هەروەها هەڵوێستتان چییە لەبەرامبەر تێكۆشانی خۆجێییەكان و رەشپێستەكانی ئەمریكا؟

– ئێمە هەر لە سەرەتاوە بە دڵسۆزییەوە نزیك ئەم تێكۆشانانە بووینەتەوە و پشتگوێمان نەخستوون. لە خۆیدا، خوێندنەوەی كتێب لەسەر تێكۆشانی رزگاری نەتەوەیی لە سەرتاسەری جیهان و بەدواداچوونمان بۆ ئەم تیكۆشانانە كاریگەرییەكی زۆری لەسەرمان دروست كردووە. هۆشی مین و گیاپ بۆ ئێمە وەك رێبەری رزگاری نەتەوەیی بوون. گوتەیەكی هۆ شی مین هەیە كە دەڵێت: “هیچ شتێك لە ئازادی و سەربەخۆیی بەهادارتر نابێت.” ئەم گوتەیە بوو بە ئاراستەی بنەڕەتی تێكۆشانی ئێمە. هەموو كادێر و هەوادارەكانمان كتێبی “مێژووی پارتی كرێكارانی ڤێیەتنام” یان خۆێندۆتەوە.

تێكۆشانی گەلی فەلەستینیش كاریگەرییەكی زۆری لەسەر ئێمە داناوە. رێبەر ئاپۆ و بزووتنەوەكەمان بەرلەوەی كودەتای ١٢ی ئەیلولی١٩٨٠ رووبدات، چوونە فەلەستین. فەلەستینییەكان بە گیانی و هاوكاری و تەبایی نزیكی ئێمە بوونەوە. یەكەم گروپی گەریلامان لە كەمپی فەلەستینیەكاندا پەروەردەی سەربازییان بینی. لە دوای كودەتاكەی ١٢ی ئەیلولیش، ئەو كاتەی كە ئێمە بۆ هەرێمی رۆژهەڵاتی ناوین پاشەكشەمان كرد ( فەلەستین و لوبنان و سوریا) فەلەستینیەكان هەم دیسان هاوكارییەكی زۆریان كردین. لە سەرلەنوێ رێكخستنەوە و ئامادەكاری بۆ شەڕی گەریلایی لە پاش كودەتاكەی ١٢ی ئەیلول، پشتیوانی و هاوكاری گەلی فەلەستین و هێزە سیاسیەكانی بۆ ئێمە جێگای گرنگی و بایەخێكی زۆرە و هیچ كات نكۆڵی لێ ناكەین. ئەوان هەمیشە وەكو دۆستی تێكۆشانی ئێمە دەمێننەوە. ئێمەش هەمیشە لایەنگری لە تێكۆشانی ئازادیخوازانەی ئەوان دەكەین.

هەتا ئەو كاتەی كە لە ساڵی ١٩٨٢دا ئیسرائیل لوبنانی داگیركرد ئێمە لە كامپی فەلەستینییەكاندا دەماینەوە و لەلای یەك بووین. لە خۆڕاگری دژ بە داگیركاری ئیسرائیلدا كادێرانی پەکەکە لە ریزی پێشەوە شانبەشانی برا فەلەستینییەكانیان شەڕیان كرد. لەو خۆڕاگرییەدا ١١ هەڤاڵی زۆر هێژای ئێمە شەهید بوون و نزیكەی ٢٠ هەڤاڵیشمان لێی بریندار بوو. ئەم شەهادەتانە پردێ پتەویان لە نێوان ئێمە و تێكۆشانی گەلی فەلەستیندا دروست كرد، پردێك كە هەرگیز ناڕۆخێت. ئێمە بڕوامان وایە رۆژێك دێت كە گەلی فەلەستین لە سەر زێد و خاكی خۆیان لە گەڵ بەڕێوەبەرایەتییەكەی خۆیان ژیانێكی ئازاد و دیموكراتی بونیاد بنێین. ئەمەش مافی خۆیانە چونکە تێكۆشانێكی زۆریان لە پێناویدا بەڕێوەبرد.

لە تێڕوانینی رێبەر ئاپۆدا، پەکەکە تەنیا تێكۆشانی گەلی كورد نییە، بەڵكۆ تێكۆشانێكی ئازادیخوازنەیە بۆ هەموو چەوساوەكان. كرداری پەکەکەش لەسەر بنەمای ئازادی هەموو ئەو گروپە ئەتنیكی و ئایینیانە بووە كە لە رۆژهەڵاتی ناویندا چەوسێنراونەتەوە. ئەمە پێویستییەكی ئایدیۆلۆژیای ئێمە یە. هەر لە چوارچێوەی ئەم ئایدیۆلۆژیایەشدا بوو كە هەموو گەلان روویان لە پەکەکە كرد و لە ناو كادێرانی پەکەکە دا نوێنەری هەموو گەلان هەن. لە خۆیدا، چەمكی “نەتەوەی دیموكراتی” رێبەر ئاپۆ، چەمكێكە كە تەنیا پشت بە یەك گەل و ئەتنیسیتە نابەستێت، بەڵكۆ هەموو كۆمەڵگا ئەتنیكی و ئاینییە جیاوازەكان تیایدا جێگە دەگرن. لەم چوارچێوەیەدا ئێمە پشتیوانی لە تێكۆشانی ئازادی و دیموكراسی هەموو چەوساوەكانی جیهان دەكەین.

پشتیوانیكردن لە تێكۆشانی خۆجێیەكان و رەشپێستەكانی ئەمریكا ئەركی هەموو بزووتنەوە یان كەسێكی سۆسیالیست و دیموكراتە. پێویستە لە هەموو شوێنێك پارێزگاری لە مافەكانی خۆجێییەكانی ئەمریكا بكرێت و ئەو مافانەی كە لێیان بێبەش كراون بۆیان بگەرێندرێنەوە. ئەوان خاوەنی راستەقینەی ئەو ئاو خاكەن و پێویستە بگەنە مافی خۆیان بۆ ژیانێكی ئازاد و دیموكراتی. پێویستە خۆجێییەكانی ئەمریكا ببنە خاوەن خاك، ئەو خاكە كە بتوانن لەسەری بژین. زۆر گرنگە كە خۆجێییەكان بتوانن لەو هەرێمانەی كە دەژین، ژیانێكی ئازاد و دیموكراتی بونیاد بنێین.

بێگومان مافی هاوڵاتی یەكسان بۆ رەشپێستەكانیش زۆر گرنگە. مسۆگەر پێویستە لە ژیانی كۆمەڵایەتی، كەلتووری و سیاسیدا هەموو دیاردەكانی وەك جیاكاری و “بە بێگانە بینین” دژ بە رەشپێستەكان نەمێنن. پێویستە لە هیچ بوارێكدا تووشی نایەكسانی نەبنەوە. هەموو مرۆڤایەتی و بەتایبەتی هەموو ئەمریكییەكان قەرزداری رەشپێستەكانن و پێویستە قەرزەكەیان بەم شێوەیە بدەنەوە. واتە، دانپێدانان بە هەموو مافە بنەڕەتییەكانیان و مسۆگەر كردنی ژیانێكی یەكسان و ئازاد لە هەموو بوارێكدا بۆ رەشپێستەكان. هەتا ئەم مافانە مسۆگەر نەكرێن، نە ئەمریكییەكان و نە مرۆڤایەتیش ناتوانن لە واتای راستەقینەی وشەكەدا خۆیان وەكو دادپەروەر، بەویژدان، ئازاد و دیموكرات ناوزەد بكەن.

پرسیاری حەوتەم: رزگاری و ئازادی ژن یەكێك لەو بوارانەیە كە لە بزووتنەوەی ئازادیخوازی كورددا جێگایەكی گرنگی هەیە. عەبدوڵا ئۆجەلان بە شێوەیەكی زۆر راست و مافدار وەهای گوتووە: “تا ژن ئازاد نەبێت، كۆمەڵگاش ئازاد نابێت”. دەسكەوت و سەركەوتنەكانی بزووتنەوەی ئازادیخوازی كورد لەم بوارانەدا چین؟ دیدی داهاتووی ئێوە چییە سەبارەت بە بابەتی ئازادی ژن؟

– راستە، رێبەر ئاپۆ دەڵێت، تا ژن ئازاد نەبێت، كۆمەڵگاش ئازاد نابێت. بەڵام تێڕوانینی رێبەر ئاپۆ بۆ ژن تەنیا لەم ئاستەدا نامێنێتەوە، تێپەڕی دەكات. تا ئەو كاتەی كە هەموو كۆمەڵگا لەسەر گیان و رێبازی ئازادی ژن ژیانی كۆمەڵایەتی و كەلتووری و سیاسی خۆی بونیاد نەنێت، ژنیش لە واتا راستەقینەكەیدا ناگاتە ئازادی. چونکە ژن وەك راستینەیەكی كۆمەڵایەتی كۆیلە كرا، و وەك رەگەزێك چەوسێنرایەوە، مێتینگەری لەسەر پەیڕەو كرا و بە بێگانە و غەیر ناوزەد كرا. هەر بۆیە پێویست دەكات هەموو كۆمەڵگا لەسەر رێبازی ئازادی ژن رێكبخرێتەوە. ژنیش و كۆمەڵگاش تەنیا ئەو كاتە دەتوانن ئازاد ببن كە ژن مۆركی خۆی لە هەموو ژیان و ئازادییەكانی بدات. بۆ ئەوەی كە دەرك بە گرنگی ئازادی ژن بكرێت، رێبەر ئاپۆ گوتی: “تا ژن ئازاد نەبێت، ئازادی چینایەتی و ئازادی نەتەوەییش نایەنە دی.” چونکە یەكەم چەوسانەوە، یەكەم كۆیلایەتی و یەكەم كۆلۆنیالیزم و مژۆكداری (بەكار هێنان) لەسەر ژن پەیڕەو كراوە. هەربۆیە تەنیا بە ئازادی ژن دەتوانرێت كۆیلایەتی و مژۆكداری لە رەگ و ریشەوە هەڵكەندرێت. بەم شێوەیە بنچینەی هەموو كۆیلایەتییەكان هەڵدەگیردرێت و ئازادی لە هەموو بوارەكاندا مسۆگەر دەبێت.

لە كوردستاندا، ژنان لە ریزی پێشەوەی سەرهەڵدانەكانن. ئەمە یەكەم جارە كە لە رۆژهەڵاتی ناوین دا ژنان لەم ئاستەدا پێشەنگایەتییان بو بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان دەكەن. ئەم هەنگاوە، تەنیا ژنی نەگۆڕی، بەڵكۆ هەم كۆمەڵگا و هەم پیاویشی گۆڕی. چونکە تا ئەو كاتەی وەرچەرخانێك لە پیاودا نەێیتە ئاراوە، ئازادی كۆمەڵایەتی لە واتا راستەقینەكەی خۆیدا مسۆگەر نابێت. سیستەمی مۆدێرنیتەی سەرمایەداری و هەموو سیستەمە مژۆكدار و چەوسێنەرەكان پشت بە زیهنییەتی پیاوسالاری دەبەستن. هەربۆیە بۆ تێپەڕبوون لە هەموو سیستەمە چەوسێنەر و مژۆكدارەكان و بە تایبەت بۆ تێپەڕبوون لە دوایینترین نوێنەری ئەم سیستەمانە واتە مۆدێرنیتەی سەرمایەداری، وەرچەرخانی پیاو خاوەن گرنگییەكی ئیگجار زۆرە. چونکە هەموو ئەم سیستەمانە سیستەمی كۆمەڵایەتی پشتبەستوو بە پیاوسالارین. هەر بۆیە ژن بە مسۆگەر كردنی وەرچەرخانی پیاو و لەسەر ئەم بنەمایەش وەرچەرخانی هەموو كۆمەڵگا، لە واتا راستەقینەكەی خۆیدا رۆڵی دایك دەگێڕێت. لێرەدا پێویستە راستییەكی كۆمەڵگای كوردستان بهینینە سەرزمان: هەر پێشكەوتنێك كە لە كوردستاندا رووبدات، ژن تیایدا رۆڵی دایك دەگێڕێت، ئەمەش رۆڵی ژن بە شێوەیەكی زۆر روون و ئاشكرا نیشان دەدات. لە كوردستاندا، ئەوانەی كە لە ریزی پێشەوە رژانە ناو گۆڕەپانەكان و خۆپشاندانیان كرد ژنان بوون. ئەوانەی سەرهەڵدانیان كرد ژنان بوون. هەمان ژنان بە گرتنەبەری رێگای شاخ رێپێوانی ئازادی خۆیانیان بەردەوام كرد. هەژماری ژن لە ناو گەریلادا رووی لە زیادبوون كرد. یەكینەكانی ژن، فەرماندارانی ژن و لەشكری ژن دروست كران. پارتی ژنان دامەزرێنرا. ئێدی راستییەكی ژن دروست بوو كە بەتەواوی خۆی بەشێوەیەكی خۆسەر رێكدەخات، بەڕێوەدەبات و شەڕ دەكات. بەدەر لەو دۆخانەی كە بەشداری پلاننامەی هاوبەش و چالاكی هاوبەش و فەرمانداری هاوبەش دەبن، ژنان بۆ خۆیان لەشكرێكی گەریلایان بونیادنا. لە گەڵ ئەمەشدا فەرماندارانی ژن بەشدارییەكی كارایان هەیە كە فەرماندارێتی گشتی شەڕدا. بێگومان لەشكرێكی هاوبەش هەیە كە لە دژی دوژمن شەڕ دەكات. چونکە سەركەوتن بە رێكخستنی هاوبەش و پلاننامەی هاوبەش و چالاكی هاوبەش دێتە دی. بەڵام لەگەڵ ئەمانەشدا، ژن خاوەن رێكخستن و ژیانی تایبەت بە خۆیەتی. خۆیان فەرماندارەكانی خۆیان هەڵدەبژێرن، خۆیان ئەرك و شوێنی خۆیان دیاری دەكەن و هەموو بڕیارێك سەبارەت بە ژن لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی ژن و هەموو هەڤاڵانی ژن وەردەگیردرێت. رێكخستنبووینێكی لەم شێوەیە بۆ ژنان خاوەن گرنگییەكی تایبەتە.

لە بواری رێكخستنی سیاسی و كۆمەڵایەتییەوە ژنان ئێدی ئاستی بەشداری یەكسانیان تێپەڕاندووە و لە ژیانی رێكخستنی و تێكۆشاندا رۆڵی پێشەنگایەتی دەگێڕن. زۆربەی كاتەكان، هەژماری هەڤاڵی ژن لە ناو بەڕێوەبەرایەتییدا لە هەژماری هەڤاڵی پیاو زۆرترە. هەروەها هەڤاڵانی ژن لەبەر ئەوەی كە رێكخستنی تایبەت بە خۆیان هەیە، لە ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتییدا رۆڵێكی كاریگەرتر دەبینن.

دامەزراندنی پارتی لە لایەن ئەو ژنانەی كە لەناو بزووتنەوەی ئازادیخوازی كوردستاندا تێكۆشان دەكەن كارێكە كە بۆ یەكەم جار لە جیهاندا ئەنجام دەدەرێت. بە دامەزراندنی پارتی ژنان، ئەوان دەتوانن لە سەر رێبازی ئازادی ژن گفتوگۆی ئایدیۆلۆژی خۆیان قووڵتر بكەنەوە. تێڕوانینی ئەوان بۆ قۆناخی سیاسیش هەر لە ئاراستەی ئەم گفتوگۆیە ئایدیۆلۆژیایەدایە. لە هەمانكاتدا، لەبەر ئەوەی كە رێكخستنێكی خۆسەریان هەیە، زانابوون و ئەزموونی هەڤاڵانی ژن لە بوارەكانی بەڕێوەبەرایەتی، رێكخستن و شێوازی چارەسەركردنی كێشەكان زۆرتر دەبێت. بەم شێوەیە، كاتێك كە كێشە لە ناو بزووتنەوەی ژناندا دێیتە ئاراوە، ئەمانە بە پشتبەستن بە هێز رێكخراوەیی و بەڕێوەبەرایەتی ژنان چارەسەر دەكرێن. هەر بۆیە بڕوابەخۆبوونی ژنان زیاد دەبێت و ئەمەش وادەكات كە لە ناو سیستەمی پیاوسالاریدا ببنە خاوەن ئیرادەیەكی بەهێز. ئەمڕۆ بزووتنەوەی ئازادیخوازی ژنی كورد لە ناو بزووتنەوەی ژنانی جیهاندا خاوەن رۆڵێكی كاریگەر و پیشەنگە. هۆكاری سەرەكی ئەمەش ئەوەیە كە ژنانی كورد پشت بە پارتی خۆسەری خۆیان دەبەستن. بەم شێوەیە پارتی ژنان هەروەكو چۆن ژنان بەهێزتر دەكات، كاریگەری و قورسایی ژنان لە تێكۆشانی سیاسی و ئایدیۆلۆژیشدا زیاتر دەكات. ئەم راستییەش ئەوە دەسەڵمێنَت كە تا ئەو كاتەی ژن بەشێوەیەكی خۆسەر خۆی بەرێكخستن نەكات، ناتوانێت لە واتای راستەقینەدا ببێتە خاوەن هێز. بە تەنیا پشت بەشتن بە یاسا و هەوڵدان بۆ ئەوی كە لە رێگەی یاساییەوە یەكسانی و ئازادی مسۆگەر بكرێت، نە بەتەواوی ژن رزگار دەكات و نەش دەیكاتە خاوەن ئیرادە. یەكسانی و ئازادی تەنیا ئەو كاتە واتای دەبێت كە پشت بە رێكخستن و ئیرادەی ژنان ببەستێت. پشتبەستن بە ئیرادەی رێكخراوەیی ژنان، نەك تەنیا ئازادی ژن مسۆگەر دەكات ، بەڵكۆ لە ئازادبوون و ژیانی دیموكراتی هەموو كۆمەڵگاشدا رۆڵێكی دیاریكەر دەگێڕێت. لەم رووەوە، بەپارتیبوونی ژن گرنگترین دامەزراوەی ئایدیۆلۆژی و سیاسییە كە لە ئازادی كۆمەڵگادا رۆڵ دەگێرێت. تێگەیشتنێكی وەها و هەوڵدان بۆ پێشخستنی ئەم پارتییە و هەروها زاڵكردنی چەمكی پارتیبوونی ژن لە كوردستان و جیهاندا، لە ئازادی مرۆڤایەتی و ژیانی دیموكراتی دا رۆڵێكی كاریگەر دەگێرَێت.

هاوسەرۆكایەتی، لە بواری نوێنەرایەتی یەكساندا شۆڕشێكی خولقاندووە و كاراكتێرێكی دیموكراتی و ئازادیخوازنەی بە سیاسەت بەخشیوە. لەگەڵ ئەمەشدا، كاریگەرییەكی زۆری هەبووە لە سەر بەدیموكراتی كردنی كۆمەڵگادا. بەتایبەت، ئەو ژنانەی كە چاویان بە ژیانێكی ئازاد و دیموكراتی دەكرێتەوە، هەم لەم دەسكەوتانە بە خاوەن دەردەكەون و هەم لە پێناو هەمیشەیی كردن ئەم دەسكەوتانە و بەكۆمەڵایەتی كردنیان تێكۆشانێكی مەزن بەڕێوە دەبەن. ئەمڕۆ لە كوردستاندا تێكۆشانی ئازادی ژنان كاریگەری لەسەر هەموو بوارەكانی ژنان داناوە و ئەمەش بۆتە هۆی پتەوبوون و شكستنەهێنانی تێكۆشانی ئازادیمان. چونکە تێكۆشانی ئازادی ژنان دەبێتە هۆی بەرفراوانتربوون و قووڵتربوونی تێكۆشانی ئازادی هەموو كۆمەڵگا.

گەورەترین تایبەتمەندی بزووتنەوەی ژنی كورد ئەوەیە كە پشت بە زانستی ژن دەبەستێت. ئەم زانستەش لەسەر بنەمای “ئایدیۆلۆژیای رزگاری ژن” و رێبازی ئازادیخوازی رێبەر ئاپۆ بونیاد نراوە. زانستی ژن یان “ژنولۆژی” هەموو خەباتەكانی ژنان لەسەر بنەمای راست و زانستی پێشدەخات. ئەوە ئاشكرایە كە ئەو شتانەی كە تا ئێستا وەكو مێژووی كۆمەڵگاكان نوسراون، پڕن لە هەڵە و كەم و كورتی. مێژووی نووسراوی كۆمەڵگاكان و مێژووی مرۆڤایەتی زۆر كەم و كورتی تیایدا هەیە. ژنۆلۆژی بە راستكردنەوەی ئەم هەڵە و كەموكورتییانە، زانستێكی راستی خوێندنەوەی مێژوو پێشكەش بە كۆمەڵگای مرۆڤایەتی دەكات و داهاتووش بە شێوەیەكی راستتر بونیاد دەنێت. لەم روانگەیەوە، ژنۆلۆژی یەكێكە لە مەزنترین شۆڕشە هزرییەكانی مێژووی مرۆڤایەتی. ژنۆلۆژی زانستێكی كۆمەڵناسییە كە هەموو ئەو شتانەی كە بە نیوەچڵی و ناتەواوی ماونەتەوە تەواویان دەكات و مێژووی هزر و بیر سەرەراست دەكاتەوە. گەورەترین شۆڕشی مرۆڤایەتییە لەبواری زانستی كۆمەڵگادا. تا ئەو كاتەی كە زانستی ژنۆلۆژی پێشكەوتن بە خۆیەوە نەبینێت و هەموو راستیینەی مێژوی ژن دەرنەخاتە روو، هیچ دانەیەكی(DATA) كۆمەڵایەتی و مێژویی بە شێوەیەكی راست و تەواو پێشكەش ناكرێت. رێبەر ئاپۆ بۆ راست تێگەیشتن لە زانستی كۆمەڵگا و مێژووی مرۆڤایەتی راستی ژنی شرۆڤە كرد و ژنۆلۆژی، واتە زانستی ژنی، پێشخست و زیاتر لە هەر زانایەك زیاتر لە هەموو ئەوانەی كە بۆ ئازادی ژن تێدەكۆشن لە سەر ئەم بابەتە راوەستەی كرد. هەرچەندە زانستی ژنۆلۆژی تازە خەریكە پەرە دەستێنێت، بەڵام زۆر ئاسۆی گەورەی لە مێشكی مرۆڤایەتیدا كردۆتەوە. بەم شێوەیەش رێگەی لەبەردەم ئازادی مێشكی مرۆڤ كردۆتەوە. ئازادبوونی مێشكی مرۆڤ هەموو زنجیر و كۆت و بەندەكانی نێو ژیان دەشكێنێت و ئازادی مرۆڤایەتی مسۆگەر دەكات. ئەگەر هەموو مرۆڤایەتی ژیانێكی ئازاد و دیموكراتی دەوێت، پێویستە بەرلە هەموو شتێك گرنگی بە ژنۆلۆژی، واتە زانستی ژن بدات و بە تێڕوانینێكی مێژوییەوە هەموو ئەو راستی و چەوتی و هەڵەیانە ببینێت كە هەر لە سەرەتای دەركەوتنی مرۆڤایەتییەوە تا رۆژی ئەمڕۆ روویان داوە. كاتێك كە مرۆڤایەتی ئەم راستییەی بینی، لابردنی هەموو پاشكەوتوویی، ستەم، چەوساندنەوە و بەربەستەكان خێراتر دەبێت و ئازادی كۆمەڵایەتی و ژیانێكی دیموكراتی لە سەر بنەمای ئازادی ژن دەبێتە بنچینەییترین فۆرمی ژیانی مرۆڤایەتی.

لە لایەكی دیكەوە، بزووتنەوەی ئازادی ژنان، تەنیا كاریگەری لەسەر ژنانی كورد دانانێت، بەڵكۆ كاریگەرییەكی قووڵ لەسەر هەموو ژنانی رۆژهەڵاتی ناوین دادەنێت. لە توركیاوە بگرە هەتا وڵاتانی عەرەبی و ئێران، كاریگەری لەسەر تێكۆشانی ئازادیخوازی هەموو ژنان دادەنێت. ئەمڕۆ لە توركیادا ژن وەكو هێزێكی دینامیك و زیندوو دەردەكەوێت و ویستی ئازادیخوازی ژنان لە وڵاتانی عەرەبی پەرەدەستێنێت. ئەم دۆخە بەردەوام دەبێت تا ئەو كاتەی كە ژن دەبێتە بزوێنەری سەرەكی گۆڕانكاری لە رۆژهەڵاتی ناویندا.

ئاسۆی ئێمە سەبارەت بە داهاتووی ژنان روون و ئاشكرایە. سەدەی بیست و یەكەم دەبێتە سەدەی ژنان. ژنان لە هەموو بوارەكانی ژیاندا رۆڵی دیاریكەریان دەبێت. تێكۆشانی ژنان قووڵایی و پانتایەكی زیاتر بە ئازادی و دیموكراسی دەبەخشێت و ئازادی و دیموكراسی دەگەنە واتای راستەقینەی خۆیان. هەر ژیانێك كە مۆركی ژنی پێوە نەبێت و ژن تیایدا ئازاد نەبێت، بە نیوە و ناتەواوی دەمێنێتەوە. ئەمڕۆ مرۆڤایەتی نیوە و ناتەواوە. ژیانێكی نیوەچڵیش كەم و كورتی تیایە، بێ تام و خوێیە. ئەو ژیانەی كە ژن تیایدا ئازاد بێت، جۆش و خرۆشی زۆرترە، رەنگاورەنگترە، و جوانترە. ئازادی ژن دەبێتە مایەی پێشكەوتنی زۆر مەزنی سیاسی، كۆمەڵایەتی و كەلتووری. ئابووری لەگەڵ ژینگە هاوئاهەنگ دەبێت. ئەو دونیایەی كە ئازادی ژنی تیا زاڵ بێت، دونیایەكی بێ شەڕە، و ژیانێكی ئازاد و یەكسان و دیموكراتی تیایدا زاڵ دەبێت. ئازادی مۆركی خۆی لە هەموو بوارەكانی ژیان دەدات و لە هەموو هەنگاو و گوتارێكدا رەنگ دەداتەوە. پەیوەندی ژن و پیاو لە سەر بنەمای هاوژیانی ئازاد، دەبێتە بنچینەی هەموو ژیانی كۆمەڵایەتی، دەبێتە بنەڕەتی ژیانی ئازاد و دیموكراتی لە هەموو دونیادا.

پرسیاری هەشتەم: لە كۆتاییدا، بە بگەڕینەوە بۆ بابەتە نێونەتەوەییەكان. هەڵسەنگاندنی بزووتنەوەی ئازادیخوازی كوردستان سەبارەت بە هێزە گلۆباڵەكان و بەتایبەت ناتۆ چییە؟ توركیا وڵاتێكی ناتۆیە. ئایا بزووتنەوەی ئازادی كوردستان تێكۆشان لە بەرامبەر فاشیزمی توركیا وەكو بەشێك لە تێكۆشانێكی بەرفراوانتر بەرامبەر لە ئیمپریالیزمی ناتۆ دەبینێت؟

– ئەو كاتەی كە بزووتنەوەی ئازادیخوازیمان پێ نایە سەر گۆڕەپانی مێژوو، لە نیوان ناتۆ و پەیمانی وەرشۆ شەڕێكی سارد لە ئارادا بوو. توركیا رۆڵی سەربازگەیەكی هەبوو كە یەكێتی سۆڤیەتی لە باشوورەوە گەمارۆ دەدا. لەم رووە، گۆڕانكاری سنوورەكان با لە لایەكەوە بمێنێت، تەنانەت گۆڕانكارییەكانی سیاسەتی ناوخۆیی توركیاش لە لایەن ئەمریكا و ناتۆوە ئاستەنگ دەكرا. ئەمریكا و ناتۆ هیچ تەحەموولێكیان بۆ گۆڕانكاری دیموكراسی لە توركیادا نەبوو. هەر لەبەر ئەم هۆكارە بوو كە لە پێناو رێگریكردن لە پێشكەوتنی بزووتنەوە شۆڕشگێڕەكانی توركیا و بزووتنەوەی ئازادیخوازی كوردستان سەرپەرشتی كودەتاكەی جەنەڕاڵە سەربازییەكانیان كرد لە ساڵی ١٩٨٠. پاش كۆدەكاتكە بەرپرسێكی ناتۆ گوتی ” كوڕەكانی خۆمان كارەكەیان بە سەركەوتووی ئەنجام دا”. لەم رووەوە، كاتێك كە تێكۆشانی ئێمە پەرەسەندنی بە خۆیەوە بینی، یەكسەر ناتۆ رووبەروومان وەستایەوە. ناتۆ وەكو مەترسییەك سەیری بزووتنەوەكەی ئێمەی دەكرد. كۆنسۆلی ئەمریكا لە شاری ئادانای توركیا، كە بەرپرسی دۆسیەی كوردستانە، لە ساڵی ١٩٧٨ راپۆرتێك بۆ ناوەندی رۆژهەڵاتی ناوینی دەزگای هەواڵگریی ئەمریکا (سی ئای ئەی / CIA)لە تاران بەرز دەكاتەوە. لەو راپۆرتەدا هاتووە كە ئاپۆچییەكان (واتە پەکەکە) رێكخراوێكی زۆر مەترسیدارن. هەربۆیە ناتۆ بۆ ئەوەی سەربازگەی ریزی پێشەوەی خۆی لە باشووری سۆڤیەت، واتە رژێمی توركیا، نەڕۆخێت، كودەتایەكی سەربازی ئەنجام دا.

كاتێك كە بزووتنەوەی ئازادیخوازیمان لە ١٥ی ئابی ساڵی ١٩٨٤دا دەستی بە تێكۆشانی گەریلایی كرد یەكەم كەس كە هەڵوێستی بەرامبەرمان وەرگرت ناتۆ بوو. بە هەموو شێوەیەك پشتیوانی و هاوكاری توركیای كرد بۆ ئەوەی بتوانێت گەریلا سەركوت بكات. ئەوە ناتۆ بوو كە بە بەتیرۆریست ناوزەد كردنی پەکەکە رەوایەتی دا بە هێرشەكانی توركیا. تا ئەو رادەیەی كە هێزی گلادیۆی ناتۆ ئۆلۆف پاڵمەی(Olof Palme) سەرۆك وەزیرانی سویدیان كوشت و تۆمەتەكەیان خستە پاڵ پەکەکە. بەم شێویە ویستیان رەوایەتییەكی زۆرتر بە پاكتاوكردنی پەکەکە بدەن. ئەو كاتە شەڕی سارد لە لووتكەی خۆیدا بوو و ناتۆ دەیەویست ئەم شەڕە بباتەوە. ناتۆش لە ئۆلۆف پالمە زۆر نارازی بوو. (چونکە ئۆلۆف پالمە پشیتوانی لە تێكۆشانی گەلان دەكرد – وەرگێڕ). بە كوشتنی ئۆلۆف پالمە هەم لەو رزگاریان بوو و هەم ویستان بە تاوانباركردنی پەکەکە، لە پەکەکەش رزگاریان بێت.

ناتۆ رێكخستنێكی سەربازییە كە بەرژەوەندییەكانی هێزە سەرمایەداری و ئیمپریالیستەكان دەپارێزێت. هەر بۆیە گەلان و كۆمەڵگاكان دەكەنە قوربانی بەرژەوەندییەكانی خۆیان. لەبەر ئەوەی كە توركیا ئەندامێكی ناتۆیە، ئەمریكا و ئەوروپا چاوپۆشی لە سیاسەتی جینوسایدی توركیا بەرامبەر بە كورد دەكەن و لە كرداردا پشتیوانی لێدەكەن. شەڕی سارد كۆتایی هاتووە، بەڵام هێشتاش ناتۆ هەر پشتیوانی لە توركیا دەكات. ناتۆ توركیا هەم لە بەرامبەر روسیا و هەم بۆ سەركوتكردنی هێزە شۆڕشگێڕ و دیموكراسیخوازەكان رۆژهەڵاتی ناوین بەكار دەهێنێت. ئەگەر چی لە قسەدا دەڵێن كە دژ بە ئەلقاعیدە و داعشن، بەڵام بۆ هێرشكردنە سەر ئەو هێزانەی كە گەورەترین شەڕیان دژ بە داعش كرد، واتە بۆ هێرشكردنە سەر شۆڕشی رۆژئاوا و پەکەکە، ناتۆ پشتیوانی لە توركیا كرد. ئەمە راستییەكە كە چۆنایەتی پێكهاتەیەكی وەكو ناتۆ بە شێوەیەكی روون و ئاشكرا دەخاتە بەرچاوان.

كاتێك كە ئەم راستییانە لەبەر چاو دەگرین، دەتوانین بڵێین كە تێكۆشانی بزووتنەوەی ئازادیخوازی كوردستان بە شێویەكی ناراستەوخۆ تیكۆشانێكە لە دژی پیلان و بەرژەوەندییە گڵاوەكانی ناتۆ. ناتۆ هێشتاش هەر بە هێشتنەوەی پەکەکە لە ناو لیستی رێكخراوە تیرۆریستییەكاندا بۆوەتە هاوكار و تەنانەت بەشێك لە شەڕی جینوسایدی توركیا لە دژی گەلی كورد. ناتۆ دەڵێت كە گوایە لە بەرامبەر تیرۆریزم پشتیوانی لە دیموكراسی و ئازادییەكان دەكات. ئەمە قسەیەكە بۆ گەوجاندنی خەڵك و دەیەوێت كاراكتێرە راستەقینەكەی بەم دیماگۆژییە بشارێتەوە. دوژمنی سەرەكی ئازادی و دیموكراسی لە رۆژهەڵاتی ناوین دا دەوڵەتی توركیایە. هێزی ناتۆش كە هێزیكی سەربازی ئەمریكا و ئەوروپایە پشتیوانی ئەم دەوڵەتەیە. پەکەکە و كورد پێشەنگی ئازادی و دیموكراسی رۆژهەڵاتی ناوینن. پارادایمی “كۆمەڵگای دیموكراتی و ژینگەپارێزی و ئازادیخوازی ژن” كە لە لایەن رێبەر ئاپۆ پێشكەش كراوە، بۆوەتە كلیلی پێشكەوتنی دیموكراسی لە رۆژهەڵاتی ناوین. گەلی كورد بە هۆی ئەو كاراكتێرە دیموكراتییەی كە هەیەتی، بۆوەتە پێشەنگی دیموكراتیزاسیۆنی رۆژهەڵاتی ناوین. رۆژئاوای كوردستان بەهەشتی دیموكراسی رۆژهەڵاتی ناوینە. ئەوەی كە بە مۆڵەت و هاوكاری ئەمریكا هێرشی ئەم بەهەشتە دەكات دەوڵەتی توركیای ئەندامی ناتۆیە! ئەم دەوڵەتە نە تەنیا لە ناوخۆی توركیادا، بەڵكۆ لە هەموو رۆژهەڵاتی ناوینیشدا دوژمنی سەرەكی دیموكراسییە. ئەو هێزەش كە لە بەرامبەر توركیا تێكۆشان دەكات پەکەکە یە. لەم رووەوە، پەکەکە بنەڕەتی ترین هێزی دیموكراتیبوون و شۆڕشی دیموكراتییە لە رۆژهەڵاتی ناوین دا. بەڵام توركیا بە پشتیوانی ناتۆ هێرشی ئەم هێزە دیموكراسییە دەكات. هەربۆیە، ناتۆ لایەنگری لە هێزە دیموكراسی و ئازادیخوازەكان ناكات، بەڵكۆ لایەنگری لە هێزە فاشیستەكان دەكات. لە رۆژهەڵاتی ناوین دا، پشتیوانی سەرەكی داعش و ئەلقاعیدە و هێزی هاوشێوەی ئەمانە دەوڵەتی توركیایە. ئەگەر دەوڵەتی فاشیستی توركیا هەڵوەشێتەوە و توركیا ببێتە وڵاتێكی دیموكراتی، ئەوا لە رۆژهەڵاتی ناوین دا نە داعش دەمێنێت و نە ئەلقاعیدە. بەرەی نوسرە و هێزەكانی دیش كە وچەی داعش و ئەلقاعیدەن لە ماوەیەكی كورتدا پاكتاو دەبن. لەم رووەوە، تێكۆشانی ئێمە لە هەمانكاتدا تێكۆشانی هەموو هێزە دیموكراسیخوازەكانە لە دژی ناتۆی پشتیوانی هێزە فاشیستەكان.

بەكورتی، ناتۆ دامەزراوەیەكی پاشماوەی شەڕی ساردە كە رەوایەتی نەماوە، لە پێناو پاراستنی بەرژەوەندی سەرمایەداری دەستێوەردانی وڵاتان دەكات و هەربۆیە پێویستە هەڵبوەشێنرێتەوە.